Вiтаю, дружа!

увайсьцi | зарэгiстравацца

Вершы са збору “Марыя S.” 18 красавiка 2007 /лiтаратура/ Віктар Сямашка “Кроў Сусвету”, Менск, 1996 12 студзеня 2007 /лiтаратура/ Валерыя Кустава Адметнасць шляху ў апраметную для беларуса 12 студзеня 2007 /iнтэрвiю/ Валерыя Кустава Дзень Дз 4 лiстапада 2006 /няшчырасьць/ Маnn Kurt Зацірка 29 кастрычнiка 2006 /няшчырасьць/ Маnn Kurt • Адам Глобус [e,ф,8] • Аксана Бязьлепкіна [e,2] • Алесь Аркуш [i,e,ф,6] • Алесь Разанаў [1] • Аляксей Бацюкоў [e,2] • Аліса Бізяева [i,e,ф,17] • Андранік Антанян [i,e] • Андрэй Дынько [i,e,ф,3] • Андрэй Курэйчык [i,e] • Андрэй Хадановіч [i,e,ф,12] • Валерыя Кустава [i,e,2] • Валянцiн Акудовiч [i,e,ф,1] • Вольга Караткевіч [i,e] • Віктар Сьлінко [2] • Віктар Сямашка [i,e,1] • Вінцэсь Мудроў [i,e,ф] • Ганна Гершвін [e,1] • Ганна Кiслiцына [i,e,ф,7] • Зьміцер Арцюх [e,1] • Зьміцер Бартосік [i,e,ф] • Зьміцер Вішнёў [i,e,ф,3] • Зьміцер Дзядзенка [e,1] • Людка Сільнова [1] • Людміла Рублеўская [i,e] • Лявон Вашко [4] • Лявон Вольскі [i,e] • Лявон Юрэвiч [i,e,ф,2] • Маnn Kurt [i,e,ф,14] • Макс Шчур [e,2] • Марыя Мартысевіч [i,e,2] • Мікола Папека [i,e,1] • Міра Лукша [i,e,1] • Павал Сьвярдлоў [i,e,1] • Павел Абрамовiч [i,e,3] • Павел Надольскi [i,e] • Палівач [e] • Пятро Васючэнка [1] • Севярын Квяткоўскі [i,e] • Серж Мiнскевiч [i,e,ф,1] • Славамір Адамовіч [1] • Сяргей Астравец [i,e,1] • Сяргей Сматрычэнка [e,1] • Сяргей Шыдлоўскі [i,e,ф,1] • Тацяна Сьлінка [e,ф] • Уладзімер Арлоў [i,ф,1] • Усевалад Гарачка [e,2] • Францiш Богуш [e,1] • Цiна Клыкоўская [e,1] • Юрась Барысевіч [e,1] • Юры Гумянюк [i] • Ігар Бабкоў [e,7] • Ігар Сiдарук [i,e] • Ўжо ня дзевачка... [i,e,ф,1] • Ільля Сін [i,e] • Інэса Кур`ян [e] • Ірына Хадарэнка [i,e,ф] i - толькi iнфармацыя е - ёсьць email ф - ёсьць фота лiчба - колькасьць матэрыялаў зьвязаных з аўтарам

Адам Глобус ДОМ раман створаны: 28.07.2003, абноўлены: 08.11.2006 17:20, камэнтароў: 54 Адам Глобус Дом Раман-аўтапартрэт у сямейным інтэр’ры Частка першая Унук Падарунак Жонка гаворыць: “Найлепшы падарунак, які я зрабіла табе за жыццё — унук Вова. Ён, як і ты, — Валодзя Адамчык. Мы ўсе будзем яго любіць, як і цябе”. Не пярэчу. Не каментую. Усміхаюся, бо прыемнасць у невядомасці. Водар Узяў Вову на рукі. Іду з ім праз вераснёвы парк. Яму толькі тры месяцы. Яму яшчэ цяжка трымаць галаву. І я прыціскаю яго лоб да сваёй шчакі. Водар… У дзяцей пяшчотны водар. Першага разу, я выразна пачуў гэты пах, калі выцягнуў з калыскі сваю стрыечную сястру Алену. Ёй было таксама месяцы тры. Яна капрызілася, плакала… Каб супакоіць, я ўзяў яе на рукі. Водар дзіцяці мяне здзівіў. Прэсна-салодкі, чысты і моцны. Так пахла мая Вольга, так пахла мая Ядзя. Цяпер такі водар сыходзіць ад Вовы. Чужыя дзеці пахнуць крышку інакш, менш салодка і больш прэсна. Перацяканне Алена праспала цэлы дзень. Яна нечым атруцілася, на Камароўскім кірмашы каштавала розную садавіну. Як ты купіш, не пакаштаваўшы?! Да гэтага Алена прастудзілася, катаючыся ў полі на кані. Хваробы нападаюць на яе адна за адной, нібыта прырода паўстала супраць яе цела. Алена марнее проста на вачах. Асабліва выразна перамены бачацца тады, калі яна бярэ ўнука на рукі. Той нібыта пачынае расці. Я бачу, як ён павялічваецца, а баба змяншаецца. Жыццё наўпрост перацякае з яе ў яго. Ад назірання за перацяканнямі жыццёвай сілы, я нямею. Прыход “Вова прыходзіў,” – кажу брату. “Прыносілі…” — “Цяперака ў нас гэта называецца “Вова прыходзіў.” — “Ну і як?” — “Спакойны хлопчык, спаў, пакуль мы вячэралі. Прачнуўся, на рукі папрасіўся… Усё яму цікава… Спрабуе нешта сказаць… Белы, чысты, вочы блакітныя…” — “Адчуваеш сябе старым?” — “Так”. Адлегласць “Як твая ўнучка?” – знаёмы мастак Валодзя глядзіць на мяне блакітнымі вачыма. “Унук!” — “Прабач” — “Унук – Вовачка!” Смешна. Мы добра помнім старэйшых вучняў у сваёй школе і студэнтаў у сваіх інстытутах і акадэміях, кепска – маладзейшых. А ўнукі страчваюць пол, так яны далёка ў нашай памяці. Мастака Валодзю не ўратоўвае ні тое, што мой унук – ягоны цёзка, ні тое, што я трэці раз кажу яму пра гэта. Чужыя ўнукі ўжо на той адлегласці, калі неабавязкова ведаць іх імёны, усё адно не дагукаешся. Рэўнасць Здавалася б чаго… Але ёсць зайздрасць і рэўнасць да новага чалавека. Вось ён будзе жыць, а ты, а мы, а ўсе… “Вядома, у Вовачкі будзе ўсё!” – з ледзь прыхаванай злосцю кажа Ядзя. Яна больш за ўсіх у сям’і страціла з прыходам Вовы ў гэты свет. Яна была малодшая, найлюбімейшая, найдаражэйшая… А тут ён – цэнтр увагі, цэнтр размоваў і перажыванняў. А яна – цётка Ядзя. З дзяўчынкі ды ў цёткі. І незваротнасць. Да любові, што прыйдзе, што з’явіцца, трэба яшчэ прывыкнуць, і не толькі Ядзі, а ўсім нам, хто страціў, але ж і набыў. Гу! Вова гаворыць: “Гу-у!” Смяецца. Хапае мяне за нос і вострым, як лязо, пазногцікам пакідае драпіну. Цяпер і ў мяне, і ў Вовы, аднолькава падрапаныя насы. Вось табе і “гу”. Песні Успомніць не магу, калі Алена спявала. Ці то пяць гадоў мінула, ці то ўсе дзесяць. А тут чую — пяе. У нядзелю Мікола з Юляю ходзяць у басейн, а Валодзю пакідаюць у нас. Вова — наш анёл. Чысценькі, светленькі, дабрадушны, адно што ў свае паўгода яшчэ не размаўляе. Ён смяецца і вельмі любіць, калі яму песні спяваюць. Жонка спявае, ну і я раблю “ля-ля-ля-ля”. Унук вярнуў нам песні. напiсаў А 28.07.2003, 16:59 Частка другая Дачка і жонка Дачка Цацка-Кіцік Улюбёная цацка ў Ядзі — блакітны пластыкавы кіт. Ён невялікі, сантыметраў дваццаць, падрапаны і халодны. Як такога можна любіць? А вось любіць, да грудзей прыціскае, лашчыць са словамі “кіцік, мой кіцік”. А колькі было крыку і слёзаў, калі кіціка пусцілі плыць па вясновай ручаіне ўздоўж асфальтавага ходніка. Плыў ён плыў па іскрыстай сонечнай плыні, блішчаў вільготнымі бакамі, пакуль не праваліўся ў закратаваны вадасцёк. Кіцік даў нырца паміж металёвымі пруткамі. А Ядзя ўшчала лямант на ўсю вуліцу Янкі Маўра. Добра, што хвост ва ўлюбёнца быў значна шырэйшы за галаву. Тым хвастом цацка і зачапілася за пруты і павісла над чорна-сцюдзёным прагалам. Выратвалі мы кіціка, абцёрлі насоўкаю. Занеслі дамоў. І больш ні разу Ядзя не брала свайго ўлюбёнца на прагулянку. Героі У кожнага дзіцяці свае героі казак і апавяданняў. Ёсць агульныя: Снежная Каралева, Аладын, Гулівер і Рабінзон Круза, але з’яўляюцца і непаўторныя, асабістыя. У Ядзі іх было тры: манеўровы цягнік — Манеўруша, грузавая Бетонамяшалка і Агнетушыцель. Чаму гэтыя рэчы, гэтыя мэханізмы пакінулі наглыбейшы след у яе трох-пяцігадовай свядомасці, не ведаю. Уразілі, і ўсё! І яна патрабавала ад мяне самаробных казак пра Манеўрушу, Бетонамяшалку і Агнетушыцель. Я імправізаваў з трыма героямі… Манеўруша ездзіў і ў Маскву, і ў Варшаву па запчасткі. Бетонамяшалка выходзіла замуж за вежавы кран, і ў іх нараджаліся маленькія трактары. Агнетушыцель выратоўваў лес ад пажару. З ім было лягчэй, галоўнае знайсці пазнавальны аб’ект і падпаліць. Гэта ўсё станоўчыя і ўлюбёныя героі, а быў яшчэ і злосны, брыдкі, агрэсіўны Вантус. Ён не толькі не хацеў працаваць, прамываць чарупіну і ванну. Ён і шкоду рабіў: Манеўрушы клаў цагліны на рэйкі, у Бятонамяшалку закідваў цвікі, падпальваў Палац спорту і Палац мастацтваў… Карацей, жыў паўнакроўным лёсам злачынцы з вялікай дарогі. Даўно тое было, а цяпер, чакаючы ўнука, думаю: каго ён абярэ ў свае героі, хто і што ўразіць яго душу. Час не толькі хутка ляціць, ён яшчэ хутчэй мяняе герояў. Дзень нараджэння Адзін з самых радасных дзён у маім жыцці — дзень, калі нарадзілася Ядзя, 25 лістапада 1983 года. Снегу было шмат, у лесе пад горадам ледзь не пад пояс. Я вярнуўся ў Менск з семінара маладых літаратараў, ішоў па Бранявым завулку ў бок сіняга заснежанага парку, за які сядала вялікае і яснае сонца. Жоўты, сіні, чырвоны колеры прерапаўнялі мяне. Мароз надаваў усяму існаму крыштальную яснасць і гармонію. “У мяне нарадзілася дачка. У мяне ёсць дачка…” — я паўтараў і паўтараў гэта рознымі словамі і ў розных інтанацыях, уголас і сам сабе, як запавет, як заклінанне, як малітву… Калі мне цяжка, млосна, маркотна, невыносна жыць, я ў думках вяртаюся ў той дзень, у той стан, да сініх дрэваў, да чырвона-жоўтага неба, да глыбокага чыстага снегу… Кажу: “У мяне ёсць дачка”. Супакойваюся і радуюся гэтаму свету. Ток Нарадзілася мая Ядзя не ў сем і не ў дзевяць месяцаў, як звычайна родзяцца, а ў восем. Неданасіла жонка дзіця, а ўсё з-за празмернай працавітасці. Трэба было ёй ставіць вопыты ў Акадэміі навук з нейкай там цэнтрыфугаю? Трэба было даследаваць нейкія перагародкі мембранаў і іх уплыў на працэсы старэння чалавечага арганізма? Можа, і трэба. Але праз любоў да ўсяго чалавецтва мы ледзь не згубілі нашае дзіця. Трыклятая цэнтрыфуга ўдарыла Алену токам, ды так лупанула, што арганізм не ўтрымаўся і давялося нараджаць. Дачка была зусім маленькая, важыла крышку больш за два кілаграмы. І яе, бедную, адразу змясцілі ў празрысты бокс на цэлы, недаходжаны жонкаю месяц… Акадэмію навук, з яе вайсковым рэжымам, доследамі над жывёламі, таталітарным мысленнем, я не любіў даўно. Пасля ўдару токам па маіх жонцы і дачцэ гэтую ўстанову наогул узненавідзеў і зрабіў усё, каб Алена не вярнулася на працу ў Інстытут геранталогіі. Яна і не вярнулася, стала мірным і рэвалюцыйным фатографам і зрабіла безліч патрэтаў нашай Ядзі. Розум “Не збірай дзецям грошы, збірай розум” — казала баба Броня. І не толькі казала, а і вывучыла сыноў. Гэтым афарызмам-сентэнцыяй карыстаюся і я. Збіраю, праўда, грошы, каб Ядзя хоць колькі магла павучыцца ў Лонданскім універсітэце. Наколькі вучоба і веды дадаюць розуму, можна дыскутаваць. Аляксандра Македонскага вучыў Арыстоцель, атрымаўся заваёўнік. Нерона спрабаваў адукаваць Сенека, а тыран спаліў Рым. І ўсё ж англіская адукацыя адрозніваецца ад беларускай у лепшы бок. Вярнуўшыся з Лондана, Ядзя абняла мяне, пацалавала і сказала: “Татачка, я так табе ўдзячна, так удзячна… Ты сам не ведаеш, што ты для мяне зрабіў…” Хіба ўдзячнасць – не праява розуму? Праява, самая натуральная. Кефір У Алены не хапала свайго малака, каб карміць Ядзю. На такі выпадак была ў Менску дзіцячая кухня. Штораніцы я бег у тую кухню з бутэлечкамі, выстойваў чаргу. Чаму ў чарзе амаль не траплялася мужчынаў? Чаму цёмнымі зімовымі ранкамі ў мароз і снег па кефір для немаўлят прыходзілі цёткі і бабулькі? Не ведаю. Але мне ад гэтага было толькі лепш, бо "тату" пускалі без чаргі. З кухні, пазвоньваючы бутэлькамі, я бег у радзільню, дзе мая дачка вельмі добра ела і праз месяц стала звычайнай дзяўчынкай, якую мне аддалі ў ружовай капэрце вясёлыя медсёстры. Cool Найлепш нашыя стасункі можна пазначыць ангельскім паняткам “сool”. Паміж мной і Ядзяй заўсёды былі прахалода, свежасць, не існавала напалу і страсці. Спакой, незамутнёнасць, халадок застаюцца і цяпер. Часам і я, і яна бываем дзёзкімі, безсаромнымі, нахабнымі, але і гэта ўкладаецца ў слова “сool”. Калі адбываюцца сутыкненні, дык гэта сутычка двух круглых рэчаў, двух шароў. Паміж намі няма вуглоў, фактураў, шурпатасцяў. Пасля ўдару мы разлятаемся ў розныя бакі, як два більярдныя шары. І астываем мы хутка, як гарбата на скразняку. Кручэнне галавой Спачатку ні я, ні жонка не заўважалі, як Ядзя круціць галавою. Мы яе кладзём у ложак, а яна заплюшчвае вочы і пачынае матляць галавой то ўправа, то ўлева. Заўважылі, занерваваліся. У каго ні спытаем, ніхто не ведае. Нават дасведчаныя дактары хмыкалі і паціскалі плячыма. Гэтае кручэнне мы ўбачылі праз тыдні два, як забралі дачку з радзільні. Алена здагадалася патэлефанаваць туды і запытацца ў нянек. Тыя і адказалі, смеючыся з нашых страхаў: “Гэта яна сама сябе гушкае, закалыхвае, каб хутчэй заснуць”. Сапраўды, хто гэта будзе гушкаць-закалыхваць чужое дзіця ў пластыкавым боксе? Вось яно само і закалыхваецца. А яшчэ гэты бокс прывучыў Ядзю жыць па бальнічным раскладзе: уночы спаць, есці ў тэрмін, не капрызіцца. Нам ад гэтага было значна лягчэй. Выспацца ўночы пры малым дзіцяці — вялікая раскоша. Дзіцячы сад Уладкаваць Ядзю ў дзіцячы сад, як высветлілася, — вялікая праблема. Месцаў, бач ты, няма. Загадчыцы гэтага праклятага садка я паабяцаў зрабіць роспіс на калідорнай сцяне, толькі каб яна знайшла месца. Панамалёўваў я розных пеўняў ды катоў з сабакамі. Тады і месца адшукалася ў кругласутачнай групе. “Паходзіць спачатку “на суткі”, а потым перавядзём у звычайную групу”. Ядзя адбыла ў тым садку тры дні і захварэла. Прастудзілі гадаўкі-выхавацелькі маё дзіця. І не толькі прастудзілі… З садка мы забіралі зусім іншую дзяўчынку, чым адводзілі туды. Мурзатую, прапахлую камбітлушчам і млоснай прэласцю, маўклівую і злосную. “На сутках” было толькі дзевяць дзяцей: два мурыны, два кітайцы, армяначка і нашы бязбацькавічы. Можна было б і даглядзець, здаецца. Але гэта адно здаецца. Таму, вылекаўшы Ядзю, мы ў садок яе не павялі, пакінулі гадавацца ў бабы Жэні і дзеда Вані. Ну а роспіс, пэўна, дажыў да першага рамонту. Холад Сяброўка спытала, чаму ў мяне працоўны кабінэт пазавешаны Ядзінымі фотапартрэтамі. Я сказаў: пішу пра дачку, фоткі мне дапамагаюць. Вось і слова знайшлося, якое характарызуе нашы адносіны, “сool”. “Гэта ж “халодны”. Сяброўка нібыта і пакрыўдзілася. “Не “халодны”, а “прахалодны”. – “Якая розніца? Вось магу расказаць пра сваю дачку… Самы запамінальны, самы кранальны для яе эпізод у стасунках з татам звязаны з цяплом, з шалікам… Ён павёз яе ў больніцу на аперацыю. Апендыцыт мусілі выразаць. Медсястра сказала, каб паабразалі ўсе пазногці, і дала нажніцы. Муж разуў дачку, а каб яна не ставіла босыя ногі на халодны цэмент, зняў шалік і паслаў на падлогу. Холадна было, снежань. Дачка запомніла татаў цёплы шалік на ўсё жыццё. А ты — “сool”. – “Правільна, сool. Каб не халодная падлога, каб не снежань, не бальнічныя скразнякі, не адчула б твая дачка цеплыні татавага шаліка”. Валасы Адна з самых яскравых праяваў у канфлікце паміж бацькамі і дзецьмі звязана з валасамі. Калі адно пакаленне носіць доўгія валасы, дык другое пастрыжэцца “пад нуль”. Калі “нулявая” мода стане традыцыйнай, дык наступнікі расфарбуюцца ва ўсе колеры вясёлкі ці надзенуць парыкі. І так з веку ў век. Ведаючы гэта і памятаючы, як сам гадаваў непаслухмяны кудлаты хаер, чакаў, калі ж Ядзя пачне дэманстраваць сваю дзёрзкасць і непаслухмянасць на галаве. Дачакаўся. Дзесяцікласніцай яна была і чырвонай, і сіняй, і зялёнай, і каштанавай, і ў белыя пёры, і жоўтым вожыкам. Я не абураўся, адно прасіў, каб купляла якасную фарбу і не перапальвала валасы, бо лысая жанчына, як і рэдкавалосая, не зусім прывабна глядзіцца пасля трыццаці. Мае парады ўспрымаліся кепска, але той цырульна-фрызурны пратэст мы даўно перажылі, і цяпер у дачкі натуральныя цёмна-русыя валасы, якія аздабляюць твар вялікімі кудзерамі. Пялюшкі Цяпер, у часы памперсаў з блакітнымі тэлевізійнымі сікунамі і празрыста-зялёнымі тэлекакамі, развагі пра мыццё, сушэнне і прасаванне мяккіх пялюшак выглядаюць архаікай. Такі ўжо ў чалавека лёс — бегчы за хутказменлівай рэчаіснасцю, стаміцца і назаўсёды застацца ў мінулым. Толькі мне дарагія ўсе Ядзіны перамытыя мной і Аленаю пялюшкі. Колькі мы іх папаласкалі? Безліч, сказаў бы я, каб не ведаў Юру Маліноўскага, які палічыў усе пялюшкі, перамытыя за сваім сынам. У яго атрымалася 1700 і амаль столькі ж перамыла ягоная жонка. Ядзіны пялюшкі я не лічыў. Пэўна, яно і правільна, не ўсё трэба падлічваць у нашым свеце. І колькі мы яшчэ перамылі б, перапаласкалі, перапрасавалі, каб толькі Ядзя была здаровая, чыстая і вясёлая? Тут ужо дакладна — безліч. Нянавісць Падзелы, перабудовы, пераарыентацыі, што адбыліся ў нашым грамадстве за апошні час, вельмі моцна ўдарылі па маіх анарха-дэмакратычных перакананнях. Адбылося тое праз Ядзю. Яна марыла стаць доктаркаю, паступіць у медыцынскі інстытут і лячыць людзей. Таму ў школе выбрала больніцу, каб хадзіць на практыку. Там яе на працягу трох месяцаў прымушалі мыць прыбіральні, нібыта іншай працы для медсястры і быць не можа. Ядзя паскардзілася дырэктарцы школы, а тая, паабяцаўшы дапамагчы, насамрэч затаіла сваю сацыяльную нянавісьць і падчас агульнашкольнага сходу сказала, што такія, як Ядзя, калі не хочуць мыць прыбіральні, хай “валяць” да сваіх багатых бацькоў і ў іх працуюць, і ў іх вучацца, як нажывацца на бедах народу. Ну і якая пасля гэтага дэмакратыя і талерантнасць? Вядома, Ядзя пачала працаваць у мяне, і жадання стаць медыкам у нашай краіне ў яе паменела, а потым і зусім знік намер вучыцца на доктарку. Несупадзенні Чым болей думаю пра Ядзю, тым далей пішу пра яе, тым больш бачу несупадзенняў паміж створаным мною вобразам і рэальнасцю. Мая Ядзя значна меншая за сапраўдную. Так скульптура, зробленая ў натуральную велічыню, выглядае заўсёды меншай за жывога чалавека. Каб каменная ці бронзавая постаць не была замалой, яе трэба выляпіць на траціну большай. Жывы заўсёды ў руху, заўсёды змяшчаецца ў прасторы, дыхае, паварочваецца, узаемадзейнічае з асяроддзем, падпарадкоўваецца яму і ў той самы час падпарадкоўвае яго сабе. Нават адбітак у люстэрку меншы за таго, хто ў ім адлюстроўваецца. Таму я ніколі не разумеў Нарцыса, закаханага ва ўласны твар на паверхні вады. Таму напісаць з натуры партрэт любімай дачкі, ведаючы наперад пра паразу, цяжка. І ўсё ж… Адчужанасць Ядзя прынесла відэакасэту “Вяртанне ў пекла”. Насамрэч у английскім варыянце фільм называўся “Сын, які прапаў”. Мы селі глядзець яго пасля вячэры. Жонка, дачка і я глядзім нейкі трылер з мажным французскім кінаакторам, які даволі няўмела іграе прыватнага дэтэктыва, што намерыўся перамагчы сусветную мафію педафілаў. Сюжэт квалаваты. Ну, пераможа ён вычварэнцаў, гандляроў мексіканскімі дзецьмі. Таму разглядаем Лондан. Стараемся пазнаць гатэлі і вуліцы, дзе здымалі трылер. Гэтымі размовамі перакрываем сцэны гвалту над хлопчыкамі. І я лаўлю сябе да адчуванні, што Ядзя зусім дарослая, зусім не дзіця. І калі ўранку, запаўняючы анкеты на новы пашпарт, я з сумам прапусціў графу дзеці, дык увечары парадаваўся, што мая малодшая і любая дачка вырасла. Цяпер яна дарослая і чужая… Ці дакладней, не такая блізкая і залежная, як раней. Школа Мая асабістая нялюбасць да школы перарасла ў нелюбоў да Ядзінай школы ды і да школы ўвогуле. У Ядзінай школе я быў усяго два разы. Першы раз я прывёў яе, упрыгожаную белымі бантамі, у першы клас, а другі раз занёс дырэктару заяву, каб дачку вызвалілі ад працоўнай практыкі ў калгасе, бо мы ехалі на Балтыйскае мора адпачываць. І ўсё. За адзінаццаць гадоў два разы. Вучылася Ядзя добра, паводзіла сябе прыстойна, на бацькоўскія сходы хадзіла баба Жэня. Школу мы перажылі лёгка. Кашалёк Вось яна дарослая, дарослая… А надзявае на руку кашалёчак у выглядзе чорнага каня з белым хвастом і грываю, засоўвае яму ў жывот свой пэйджар, круціць цацку перад вачыма, любуецца лупатымі шклянымі вочкамі свайго ўлюбёнца… Дзіця яна, мая Ядзя. Грошы Каму ніколі не шкадую грошай, дык Ядзі. Даю рублі і даляры нібыта сам сабе. І не проста сабе на штодзённыя патрэбы, а сабе на святы і падарункі. Ядзе шмат што трэба… Урокі вакалу, ровар, набор гелевых ручак, джынсы, гліцырынавае мыла, парфума, начная дыскатэка, карткі на Інтэрнэт… Але яна не злоўжывае маёй грошадайнасцю. З дзяцінства ў яе ёсць дарослы разлік, жыццёвая мудрасць, якой ні ў мяне, ні ў жонкі няма. Кніжны кірмаш Па суботах мы любім хадзіць па кніжкі. “Ты сёння ідзеш?” — “Іду.” — “І я з табой”. Мы праходзім паміж сталоў, застаўленых кнігамі, часопісамі, касетамі і сідзіромамі. Ядзя заглыбляецца ў контркультуру… Томпсан. Наркаманы. Байцоўскі клуб. Ярафееў. Бероўз… А яшчэ бліскучыя часопісы… GEO, HAIR’S HOW… Купляю ёй Бероўза, каб пагаварыць пра наркаманію і растлумачыць, што Бероўз не наркот, бо наркоты не жывуць па восемдзесят гадоў і не пішуць разумных і паэтычных кніжак пра лірыку сноў. Выхаваўчы момант? Як без яго? Адказнасць Можа, каму і не трэба мець чалавека, перад якім можа быць сорамна, меркаванне якога вельмі значнае, чые думкі і адзнакі важныя… Зазвычай гэта настаўнікі, святары, начальнікі, ці Бог у яго шматаблічных праявах. У мяне ж іерархія будуецца і будавалася крыху інакш. Думка таты значыла для мяне больш, чым развагі ўсіх начальнікаў разам узятых. Развагі мамы былі дый застаюцца больш каштоўнымі за дыдактыку настаўнікаў. А кожнае значнае рашэнне я прымаю, параіўшыся з братам і ацаніўшы яго вачыма дачкі. Гэта погляд не зусім цяперашняй Ядзі, а Ядзі праз дзесяць гадоў. Ну не хачу я, каб ёй было сорамна за татавы ўчынкі ні праз дзесяць, ні праз дваццаць, ні праз пяцьдзесят… А турбаваць Найвышэйшыя сілы па рознай чалавечай драбязе не лічу патрэбным. Дачкі тут больш чым дастаткова. Вакал Ядзя ў кансерваторыі бярэ ўрокі вакальнага майстэрства. Выкладчыца, яшчэ пасля іспыту, безапеляцыйна вынесла прысуд: голасу няма, але ёсць жаданне, смеласць і слых, а таму яна будзе займацца з Ядзяю. Неаднойчы і на маіх мастакоўскіх і паэтычных здольнасцях ставілі крыж. Але ў кожным крыжыку можна ўбачыць плюсік. Калі захацець, калі мець характар. Колькі таго характару было трэба, каб прымусіць дачку скончыць музычную школу. І слёзы, і капрызы, і лаянкі са знявагамі — усё мінула. Школу музычную Ядзя скончыла выдатна. Цяпер неістотныя ні сваркі тыя, ні “пяцёркі”. Істотна — для каго яна будзе спяваць. Бо вершы і песні не зусім належаць аўтару, у большай ступені яны належаць тым, дзеля каго пішуцца. Як ёй гэта растлумачыць? І ці можна вытлумачыць любоў? Пэўна, не. А без гэтага застануцца толькі “пяцёркі” і грошы, і мне будзе сумна. Холад Чаму самыя цёплыя ўспаміны пра Ядзіна дзяцінства ў мяне асацыююцца з холадам? Мусіць таму, што нарадзілася Ядзя напярэдадні зімы, і ўсе хваляванні: каб жа толькі не застудзілася, не замерзла, не захварэла… І робіцца цёпла ад успаміну, як я з ёю на руках уздымаюся ў пусты намёрзлы тралейбус, дзе ўсе шыбы пазарасталі крышталёвымі кветкамі лёду. Як сядаю на рыпучае крэсла каля вадзіцельскай кабіны і трасу бразготкаю перад яе соннымі вачамі. Не спі, нам весела, мы едзем дадому, там твой цёплы ложак… Неадпаведнасць У Рыміні Ядзя пазнаёмілася з нейкай Анжэлаю Боска, сямнаццацігадовай дзяўчынаю з Мілана. Яны разам хадзілі купацца ў гатэльны басейн. Мяне вельмі выратоўвала гэтае сяброўства, бо нумар у мяне быў хоць і вялікі, але ж аднапакаёвы. Заставацца з жонкаю можна было толькі калі Ядзя купалася з Лесавічкаю, так я пераназваў Анжэлу, бо Боска па-італійску — “лес”. Сяброўства тое скончылася раптоўна. У басейн завіталі хлопцы, пазнаёміліся з нашымі дзяўчатамі і не прамінулі ўдакладніць узрост Ядзі і Анжэлы. А калі даведаліся, што адной толькі дванаццаць, перасталі з ёй гуляць. Больш за ўсіх здзівілася Боска. Яна нават і пакрыўдзілася, быццам Ядзя яе падманвала. Ну хто вінаваты, што ўсе італійкі каратканогія і меншыя за беларусак? Чаго крыўдаваць? Добра, што здарылася тое напрыканцы адпачынку. Імя Як назваць дачку? Такое пытанне я вырашыў для сябе яшчэ ў юнацтве, яшчэ да знаёмства з Аленаю. Мне хацелася ўзнавіць у гэтым свеце сваю любую бабу Ядзю. У гонар яе і назваў дачку. Выдатнае імя для каралевы, тым больш, што нашы каралевы яго і насілі. Дачцэ яно таксама падабалася, толькі не ў памяншальна-вульгарным варыянце. І калі яе трохгадовую нейкі сусед-вісус паклікаў: “Ядзька, пайшлі гуляць!”, яна зазлавала і паправіла: “Я — не Ядзька, я — Ядзенька!” У сям’і ўсе называлі яе толькі так. Вось вам! Баба Ніна прывозіла з лецішча сваёй унучцы шклянку суніцаў. Замілаванне выклікае відовішча, калі двухгадовае дзіця есць суніцы. Перамыўшы ўсе ягады, баба насыпала іх на талерку, давала ўнучцы срэбную лыжачку, і яны былі гатовыя да свайго штонядзельнага рытуалу. Тут у варэльню ўскочыла маці Алена і выхапіла ў Ядзі з-пад рук талерачку з пачастункам. “Нельга! У яе жывот баліць! А вы тут з сырымі ягадамі!” Нешта падобнае з-за жончынага пляча казаў і я. Ядзя ўзняла над галавою лыжку і замест таго, каб заплакаць, з усяе моцы кінула яе на падлогу і гучна крыкнула: “Вось Вам!!!” Мы з жонкаю не чакалі такога злоснага крыку ў наш бок і ад нечаканасці засмяяліся. Толькі тады Ядзенька заплакала. Буду! У кожнага дзіцяці ёсць рэўнасць да асяроддзя. Напэўна, цяпер гэта рэўнасць да кампутара, які адбірае час бацькоў. Пра дакладнасць свайго меркавання я неўзабаве змагу сказаць, паназіраўшы за ўнукам. Што да дачкі, дык яна недалюблівала тэлевізар. Не, каб з ёй пагуляць-пагаварыць — уся сям’я глядзіць у тэлескрыню! Таму скрыню трэба сапсаваць! Ядзя вырвала з тэлевізара пульт кіравання. Гэта быў яшчэ тэлевізар без вынаснога пульта, а з умантаваным у яго блокам. Зрабіла яна шкоду дэманстратыўна, ва ўсіх на вачах. Ніхто і думаць не думаў, што чатырохгадовая дзяўчынка такое ўтворыць. Давялося выклікаць майстра, які гадзіны дзве правалындаўся з дратамі, пакуль адрамантаваў і настроіў цацку для дарослых. Баба Ніна сказала Ядзі: “Бачыш, як цяжка аднавіць тое, што ты зламала. Дзядзька-майстар дзве гадзіны працаваў… І ты больш не будзеш гэтага рабіць?” — “Буду!” Гэтае “буду” і праз пятнаццаць гадоў вельмі цешыць маю маму. “У нашай дзяўчынкі ёсць характар, а гэта вельмі важна ў жыцці, і я спакойная за яе”. Прыгажосць Ці прыгожая мая дачка? Не магу адказаць так, каб нехта іншы пачуў і зразумеў, бо прыгажосць чужых людзей мае складнікі, яна нібыта сканструяваная з асобных дэталяў, а дачка для мяне прыгожая ўся. Але ёсць моманты найбольшай лірычнасці і прыгажосці. Гэта калі яна зусім дзіця і я гладжу яе перад сном па галоўцы, нібыта адганяю цяжкія думкі і страшныя сны. Яна вось-вось засне, на развітанне яна ўсміхаецца, пазяхае, замірае, спіць… Уся прыгожая. Вершы Неяк звялася традыцыя сямейных канцэртаў і вечарынаў, калі дзеці граюць на музычных інструментах, спяваюць і чытаюць паэзію для вузкага кола сяброў сям’і. Аднавіць традыцыю і зладзіць паэтычную вечарыну мы вырашылі ў Крыме, на дачы Максіміліяна Валошына ў Кактэбелі. На беразе мора ў белым дамку на дзве сям’і мы жылі разам з крытыкам Аненскім. Ягоная ўнучка вывучыла і чытала Пушкіна. А Ядзя не менш традыцыйна і класічна дэкламавала Багдановіча: Проці цячэння вады Зможа толькі жывое паплыць, Хвалі ж ракі заўсягды Тое цягнуць, што скончыла жыць. Дзіўна, што яна ў апошнім радку абмылілася і працытавала яго з той памылковасцю, якую непазбежна раблю чамсьці і я: Цягнуць тое, што скончыла жыць. Трэцім выступоўцам быў сын жывапісца Эсціса. Пяцігадовы хлопчык адбарабаніў на іўрыце вайсковую рэчоўку пра непераможнасьць салдатаў Ізраіля. Відавочна, памылак ён не зрабіў. А чамусьці прысаромлены бацька пачаў апраўдвацца і казаць, што гэтаму вершу сына навучылі ў дзіцячым садку. І мы ўсе разам пагадзіліся з думкаю, што нельга аддаваць паэзію ў рукі садкоў і садаў. Ролікавыя канькі Жонка набыла для Ядзі ролікавыя канькі. Выпатрабавала. Надта ўжо дачцэ хацелася. Модна. Каталася. Смяялася. Весялілася. І – “вось Вам”… Каля рэчкі скакала з прыступак. Упала. Няўдала. Зламала руку ў перадплеччы. Сябры і сяброўкі, што дзеразавалі разам, спалохаліся і паўцякалі. Скурчыўшыся, ледзь прытомная Ядзя праседзела на прыступках больш за гадзіну, пакуль нейкі чужы чалавек не патэлефанаваў жонцы і не расказаў пра няшчаснае здарэнне. Жонка завезла Ядзю ў больніцу, дзе ёй увагналі ў косткі жалезныя пруткі і, паклаўшы на правы бок, зрабілі расцяжку. На адным баку Ядзя праляжала ў ложку дваццаць тры дні. Схуднела, адні вочы блакітныя засталіся. Выйшла з лякарні, а праз які месяц зноў на канькі стала. “Я асцярожна”. Сэрца халадзее. А цяпер лётае на ровары і марыць пра вадзіцельскія правы. Дакумент Атрымаў новы, чысцюткі, без штампаў памежных, без візаў замежных, бліскучы, сіне-залаты пашпарт. Дзень змарнаваў на чэргі, сваркі, тэлефонныя званкі сябрам і ўсё ж маю рэч. Пашпарт для новага жыцця, з пасталелым тварам на фота і адсутнасцю дзяцей. Так. Дзяцей ў мяне больш няма; на думку дзяржавы, па перакананнях грамадства, паводле ўсіх дакументаў… Выраслі. Графы “дзеці да 16 гадоў” больш не запаўняю. Дробязь, фармальнасць, дэталька… А сумна. Дзеці? І сумеўся. Ёсць? Няма? Што адказаць? Ясней яснага, Ядзя ёсць. А трэба казаць “няма”. Вось так. напiсаў А 28.07.2003, 18:35 Жонка Знаёмства Мы знаёмімся на танцах. Сутыкненне на танцульках. Хіповая маладосць, вясёлыя вечары. Палова Менска збіраецца на вечарынкі ў тэатральна-мастацкім інстытуце. Маю на ўвазе багемны Менск, а не горад правінцыйных ідыётаў, бязрогага быдла, савецкіх чалавечкаў і парткамуністаў. Дваццаціпалыя казлы скачуць у іншых месцах: “на карчах” — у парку імя даўно забытых чалюскінцаў, “на дошках” — на трактарным заводзе. Мана, што ў эсэсэсэрыі няма сацыяльнага падзелу. Ёсць! І добра. І выдатна. І цудоўна. Кожны ведаў, дзе яму піць, гуляць і танчыць. Ну, і я — нервовы малады мастак — танцую ў сваім інстытуце, а вяртаюся ў майстэрню і бачу: мой шыракаполы капялюш вісіць на мальберце, а не на пачапельніку. “Якая скаціна чапала капялюш?” — “Я!” Смяецца мая будучая жонка, Алена. Нахабнае, ганарыстае стварэнне. У зялёных вочках — выклік. Каму? Мне? Усяму свету і святлу? Капялюшу? Хочацца ўзяць яе за скураную куртку і адарваць рукаво. Чаму не адрываю? З-за зялёных вочак, з-за выкліку свету і святлу? З-за кахання з першага позірку? Пэўна ж. Інакш як растлумачыць, што памятаю знаёмства да розных дробязей, кшталту нейкага там капелюша на мальберце? Далей банальна: віно, набліжэнне, прапановы. “Я намалюю Вас!” — “А я Вас сфа-та-гра-фу-ю!” Фотавершы Мы сустракаемся, малюемся, фатаграфуемся, цалуемся, рвём фотаздымкі, рэжам карціны, пішам маніфесты: “Пераробім!”, “Зруйнуем!”, “Адновім!”. Маніфест, як афарызм, будуецца на парадоксах. Весела. Шумна. Аэрадынамічна выглядаюць палёты здымкаў і малюнкаў, кінутых з моста ў рэчку Свіслач. Вынаходзім форму творчасці: фотавершы — тэксты напісаныя на здымках, ці здымкі, аздобленыя вершамі. Робім выставу ў інстытуцкім фае. Дэкан здымае. Кажа, што ў радку “ліст паляцеў” чуецца слова “паліцай”. Ідыятычны крэтынізм — асноўны стыль у паводзінах дэканаў, рэктараў і прарэктараў усіх часоў, дзяржваў і народаў. Прыхільнікаў у фотавершаў няшмат, але ёсць. Сябры, вядома… Фотавершаў робім процьму. Яны — нібыта лісцікі на дрэве нашага кахання. Я іх збіраю ў папкі. Яны і праз дваццаць гадоў у нас, у шафе кніжнай, каля ложку. Доўгі-доўгі дзень Калі ты некага кахаеш, абавязкова надыходзіць доўгі-доўгі дзень. Знікае ноч, ты не спіш, ты кладзешся спаць, але не можаш заснуць, устаеш і едзеш, імчыш-ляціш да яе. Яна гэтаксама не спіць. Вы сустракаецеся а пятай раніцы, каля возера. Чаму каля возера? Каб многа неба, каб неба адбівалася ў вадзе, а вада плыла ў небе. Каб усё ў свеце пераблыталася і перамяшалася. Ноч перамешваецца з днём, зямля — з небам, чорнае — з белым. Каб ты пацёк у яе, а яна — у цябе. Гэта і ёсць доўгі-доўгі дзень. Вяселле Мы жэнімся. Вяселле не такое, як ува ўсіх. Мы распісваемся ў вёсцы Пагост. Выдатнае месца, каб спраўляць вяселле. Могілкі люблю я. Могілкі любіць Алена. Сведак бракуе. Жанчына, якая афармляе шлюб, здзіўляецца. Дзе госці? Дзе сведкі? Дзе бацькі? У Менску чакаюць. Вы праўда прыехалі на аўтобусе? Мы — бедныя, і прыязджаем і з’язджаем з мястэчка Пагост рэйсавым аўтобусам. Альбом Ёсць рэчы, якія робіш без пэўнай мэты, ці дакладней – імпульс, які штурхае іх рабіць, тоіцца ў глыбінях інтуіцыі… Таму цяжка растлумачыць іншым, нашто я перабіраю дзіцячыя фотаздымкі Алены, зробленыя цесцем, і, адабраўшы больш выразныя, клею іх у альбом. Ні жонцы, ні цесцю той альбом не быў патрэбны. Яны не выказалі нічога адмоўнага, але і ўхвалы былі толькі ветлівыя, не больш. Ёсць і ёсць, каб не зрабіў, нічога б не здарылася б і не змянілася. Зрэшты, я не разлічваю на іх захапленне. Мяне цікавіць іншае… Што? Пра тое я даведаюся пазней, калі Ядзя пойдзе ў першы клас, сядзе за парту і яе сфатаграфуюць з букваром. Дачка прынясе са школы здымак, я пакладу яго ў “жончын” альбом, і ўбачу: Алена і Ядзя – адзін чалавек, які адначасна жыве ў двух узростах. Насуперак логіцы, рацыі, розуму і папярэднім сваім ведам я ў гэта паверу, гледзячы на падабенства фотапартрэтаў дачкі і жонкі, Алены і Ядзі. Яе тата У жонкі ёсць адзін чалавек, які любіць толькі яе, і больш нікога. Калі я гавару з ім, мне падаецца, што ён нікога і не любіў за свае доўгае жыццё, акрамя яе. За гэтае пачуццё, за гэтую адданасць і шчырасць, Алена хоча аддзячыць і запісацца мардвінкаю, як бацька. Яны абое ганарацца сваёю прыналежнасцю да вугра-фінаў. Усё фінскае, эстонскае, вугорскае ў іх добрае апрыоры. Каб не мая цешча, у жончыным пашпарце стаяла б: “мардвінка”. Але цешча, мудрая жанчына, сказала, што, жывучы ў славянскім свеце, трэба выбіраць славянскую нацыянальнасць. Прозвішча Бяляеў, якое носіць сям’я, выдуманае для жыцця ў савецкай імперыі. Сапраўднае прозвішча цесьця — Ісаеў. Так мая жонка робіцца беларускай. Шкадаванні Знайсці слова для азначэння інтымных і наінтымнейшых стасункаў з жонкаю проста неабходна. Бо ўсе гэтыя “сэксы”, “трахі”, “гэблі”, “маркітоўкі”, “любошчы”, “каханні” з “любовямі” – не сямейныя. У нас прыжылося — “шкадаванне”. Прыжылося, змяніўшы сэнс. З яго выпарылася прыніжанасць і жальба, яно напоўнілася пяшчотаю, ласкавасцю, цяплынёю. Я шкадую жонку, яна шкадуе мяне, мае галаву, спіну, вочы… Мы жывем у шкадаваннях. Вершы Пісаць вершы недасягальнай каханцы, адсылаць іх у лістах, чакаць адказаў… Ну, вядома, такога ў літаратуры безліч. Дульсінеі, Лауры, Анабэлі Лі… А каб жонцы пісаць? Нашто? А таму, што ў Алены да мяне быў іншы муж. А таму, што ў Алены і пасля мяне можа быць іншы муж. Таму, што на Алену на Алену наплывае наркатычны сон, і жыццё страчвае вартасці, каштоўнасці і прывабнасці. Яе жыццё крышыцца і рассыпаецца. Побыт яе прыгнятае. Прэснасць патрабуе кіслаты, вогненнасці і вастрыні. Ёй балюча і нясцерпна, яна такая: Жонка У сне сустракаеш другога, А ў дзень ты не помніш яго. Мяцеш і шаруеш падлогу, Чакаючы мужа свайго. Крухмаліш, прасуеш кашулі. Дзіцяці гатуеш абед, Намыўшы да бляску каструлі, — Вось так і трымаецца свет. Вось так трымаецца свет? Не. Ён няўстойлівы, нетрывалы, самаразбуральны і самастваральны. Прынамсі, у Алены ён такі. У ім, як у кожным мастакоўскім жыцці, святы пераблытваюцца з шэрымі буднямі… Свята Панурым восеньскім дажджом Цякла нудлівая нядзеля. Ты праз вакно на свет глядзела. Твая душа плыла за шклом І клікала пакінуць дом. Ты нечакана спахмурнела – Схапіла за крыло душу… – Спыніся, – я цябе прашу. Прашу. Яна спыняецца. Дзякуючы вершам?.. Спыняецца, і дзякуй богу. Пераклады Спачатку жонка з захапленнем перакладае маю прозу. Чытае Белага, гартае слоўнік Даля. Яна сябруе з расейскімі метаметафарыстамі – Паршчыкавым і Яроменкам, што выкладаюць мае вершы з маскальскіх словаў. Чым больш я пішу, тым меншае жончын імпэт да перакладаў… Пазней, яна наогул пакідае чытаць мае тэксты. Знаходзяцца іншыя перакладчыкі. Рэч не ў гэтым, а ў тым, што я герметычна запакоўваюся ў сваю мову. Пераклады Алены – аматарскае захапленне, якое сваечасова згасае. Брат-нябожчык Брат у Алены быў — прыгожы, чарнавокі, добры і таленавіты. Прынамсі, усе такім яго ўспамінаюць. Брат прападае. Апошні раз яго бачаць каля Акадэміі навук. Знікае ён зімою, а цела чалавека, падобнага да Аленінага брата, знаходзяць ў Свіслачы, за 30 кіламетраў ад Менска ўніз па плыні, толькі ўвесну, калі лёд сышоў. Ёсць шмат версіяў, хто і як яго забіў. Аленін тата наогул адмаўляецца прызнаваць у нябожчыку сына. Алена застаецца з перакананнем, што яе брата забіваюць з-за музыкі… Так-так, ён выдатна грае на гітары, ён захапляецца бітам і рок-н-ролам, ён у 1968 годзе ўдзельнічае у першым савецкім рок-фестывалі. А саўдэпаўская імпэрыя змагаецца са шкоднай ідэалогіяй усімі метадамі, не грэбуе і забойствамі. Я, працуючы журналістам, спрабую шукаць іпраўду, але не знаходжу. Знікненне, забойства, пакуты жончанага брата застаюцца ў цемры таямнічасці. У гэтай безнадзейнасці для ўсёй Аленінай сям’і ярка і выразна гучыць адно імя – Валодзя. Таму і мой прыход у жончыну сям’ю вітаецца напачатку з-за імя. Я мушу крыху кампенсаваць сваёй прысутнасцю іх страту. Гэта не гаворыцца, не абмяркоўваецца, так ёсць. Падарожжы Што мяне, што яе, нас заўсёды некуды нясе, гоніць ў блізкі і далёкі свет. Ёй хацелася стаць акіянолагам, а я марыў пра археалагічныя экспедыцыі. Яна пачала фатаграфаваць, а я – маляваць і апісваць. Мы разам аб’ездзілі больш за дваццаць краінаў. Толькі ёсць істотная розніца паміж намі як падарожнікамі. Мяне зусім абыходзяць знаёмствы з абарыгенамі. І справа не ў моўным бар’еры, хоць і ў ім таксама… Проста я не лічу, што ў Барселоне магу пазнаёміцца з кімсьці больш цікавым за Гаўдзі, Пікаса ці Міро, а ў Рыме мяне захапляюць архітектурныя абломы, бачаныя Цэзарам і Неронам. Я шукаю месцы, дзе мог бы пачуць іх галасы… Алена знаёміцца з рознымі нікчэмнасцямі: гандляром шкарпэткамі, бармэнкамі, афіцыянткамі… Яна вельмі дзівіцца, што я з такімі хабламі не жадаю нават бачыцца. І на яе экстравагантных фота яны выклікаюць у мяне гідоту. Каб не гэтае жончына захапленне, каб не чалавекападобная садавіна-гародніна, мы б падарожнічалі разам значна болей, а так мы шмат ездзім паасобку. Геніяльнасць Табе кажуць: “Твая жонка — геній!.. А ты — ні-хто?!” Мне такое гавораць. І хто? Крываногая палюбоўніца кінарэжысёра-дакументаліста, жоўтазубая, як нутрыя. Атручаная злосцю сліна ляціць мне ў вочы. Я не лезу на сцяну. Не пускаю з рота пену. Не б’юся ў істэрыцы… Пагаджаюся. Ветліва ківаю галавою. Так, так… У адоранага чалавека ўсё мусіць быць выдатнае: і адзенне, і творы, і заробкі, і жонку ён выбірае адпаведную: таленавітую і разумную. Можна наадварот… У таленавітай жанчыны — муж, адораны прыродаю, лёсам, Богам і яшчэ немаведама кім і чым. Любіць-не любіць Ненавіджу вяселлі, банкеты, пахаванні, урачыстасці і ўсё астатняе, звязанае з народнымі масамі, класамі, пралетарамі, сялянамі і элітамі. Алена таксама не любіць, не шануе і не фатаграфуе: працэсіі, ускладанні вянкоў, мітынгі, маніфестацыі, вэтеранаў, вэтерынараў, дзяцей з малпамі, шлюбныя ўрачыстасці, вайсковыя парады, трупы і ружы цялеснага колеру. Яна здымае іншае… Сябровак, сяброў, сухія кветкі, чаўны, гаражы, лімоны, сінія бутэлькі і мяне. Яна любіць мяне, Платона, Магрыта, італьянскае Адраджэнне, англійскі рок-н-рол, Вільню, срэбра, Барселону, дачку Ядзю, Амстэрдам, Берклі з ягоным вечназменлівым дрэвам, сына Міколу і Кёльн… Яе любяць нашы дачка і сын, манекеншчыцы, японка Akemi, натуршчыкі, гаспадары вялікай маёмасці, уладальнікі заводаў, рэдактары часопісаў, рэкламныя агенты, яўрэі, кіношнікі, разумныя кабеты… Неразумныя кабеты яе таксама любяць і ў якасці доказаў шчэраць пашчу і гавораць мне: “Твая жонка — геній! А ты — ніхто!” Дамова Я ніхто? Я муж геніяльнай жонкі! Я люблю яе. Каб зберагчы каханне, я не купляю фотапаштовак, не фатаграфую, не здымаю кіно, не працую на TV, не малюю аголеных натуршчыц… Алена ўсё можа сфатаграфаваць і зняць у кіно. Бывае, вельмі хочацца фатаграфаваць і маляваць голых баб, дзяўчат, кабет, дзевак, дзяву-у-уль… Стрымліваюся. А бывае, Алена папросіць сфатаграфаваць яе. Толькі тады… Раз на год… Фа-та-гра-фую! А яна не піша вершаў, эсэ і апавяданняў. Такая ў нас дамоўленасць. І яшчэ ёсць дамова: пасля смерці нашы душы будуць жыць разам на Кальварыйскіх могілках, на высокіх клёнах. Негатывы Тысячы і тысячы негатываў. Вялікія шафы з негатывамі. У тэчках, у капэртах, у скрынях… Алена іх разразае і загортвае ў аклееную белую паперу. Яны складваюцца і чакаюць, каб… І ніхто ці амаль ніхто не вяртаецца, не просіць надрукаваць сябе ізноў. Вяртаюцца па негатывы негатыўныя жанчыны. Яны пагражаюць, патрабуюць грошай і знішчэння тых негатываў. Яны абвінавачваюць Алену ў распаўсюджванні парнаграфіі, у сквапнасці і ў пахабстве, у хлусні і бяздарнасці. Яны таму і негатыўныя, бо ва ўсім бачаць негатыў: чорнае, злое і лжывае. Даводзіцца ўмешвацца мне, казаць: негатывы і ўся Аленіна творчасць належаць нашай сям’і. Гэта спрацоўвае. Негатыўныя бабы і дзядулі сыходзяць, а негатывы застаюцца ў шафе чакаць. Утульнасць Натуршчыца Вольга сказала: “У вашым доме нельга адпачыць. Вы самі ўвесь час працуеце, і робіцца няёмка адпачываць…” Сапраўды, я ўвесь час імкнуся зрабіць пустату, а жонка імкнецца яе запоўніць. Мне патрэбна майстэрня, дзе можна засяродзіцца на адной рэчы, на той, над якой я працую ці збіраюся працаваць. Астатняе мне перашкаджае. Жонка, наадварот, запаўняе прастору рэчамі, якія будуць дапамагаць у будучай працы. Я раблю кабінет-майстэрню, а яна – майстэрню-лабараторыю. Людзі вакол яе – натуршчыкі і лабаранты. Іншых не бывае. Натуршчыкі пераўвасабляюцца ў лабарантаў, а лабаранты ў натуршчыкаў, як плады ў кветкі, а кветкі ў плады. З кветак, пладоў, натуршчыкаў і лабарантаў жонка спрабуе стварыць утульнасць. Я ссоўваю гэтуюўтульнасць у адзін пакой, а яна распаўзаецца па ўсіх пакоях. Працэс перасоўвання перманентны, таму адпачываць у ім немагчыма. У нашым доме ніколі не бывае выходных дзён, усе дні святочна-будзённыя і будзённа-святочныя ўадначассе. Такая ў нас квяціста-рухомая ўтульнасць. Паэма Чытае паэму. На гары, над Чорным морам яна чытае сваю паэму пра мяне. А я ў гэты час пішу аповесць пра каханне да вугоркі Агі. Тое каханне скончылася чорт ведае калі, ад яго толькі згадкі-успаміны, з якіх я старанна складаю кароткі раман. Гэта складанне засціць рэальны свет. Аленіна паэма выглядае недарэчнасцю, несвоечасовым падарункам… Яшчэ я кінуў курыць. Мне кепска. Свет чорны і ліпучы, нібыта абмазаны смалою. Я кажу: паэма паганая. Мая злосць пераліваецца ў Аленіны вочы. Яна смяротна крыўдзіцца. Ну і чорт з ёю. Хопіць у сям’і аднаго паэта. Парнаграфія Каханне запалохваюць парнаграфіяй. Стандартны прыём. У большасці выпадкаў дзейнічае безпамылкова і спараджае лютую рэўнасць. “А ты ўяўляеш, як яна тамака з другім?!” — “Уяўляю”. —“Яна з ім, ён у ёй…” — “Гэта, радасць мая, – танная парнуха тваіх уяўленняў, гэта – танга парнаграфіі і парнаграфіка. Да любові ўсё гэта не мае аніякага дачынення, як сэкс і каханне – розныя рэчы. Гэта другаснае, радасць мая. Першаснае: каханне і любоў. Так проста, што можаш мне і паверыць”. Нарцыс Захапленне нарцысамі бязмежнае. Яны паўсюль. Жоўтыя, белыя, свежыя, сухія і… сфатаграфаваныя. Яны ў руках у хлопчыкаў, у вянках на галовах красуняў, у букетах і паасобку. Нарцыс – сімвал Аленінай веры ў вечнасць. Міфічны юнак закахаўся ў сябе і бясконца любаваўся ўласным адлюстраваннем у ручаі. Самазакаханасць паспрыяла пераўвасабленню ў кветку. Нарцыс над адбіткам – натуршчык перад аб’ектывам. Алена множыць адлюстраванні самазакаханых. Яна, як і яны, верыць у спыненую прыгажосць вечна маладога імгнення. Яна зачаравана алхіміяй фотапрацэсаў. Яе паланіла біяхімія кветкі і апарата. Азарэнні замяніліся ўспышкамі лямпачак, замест кветак — букеты двухногіх з пляскатымі пазногцямі і без крылаў. Алена прымацоўвае на плечы расквечаным грымам натуршчыкам штучныя крылы з мёртвых пёраў. Нібыта анёлы, нібыта нарцысы, нібыта вада… Нібыт. Вада цячэ з нібыта ў нябыт. Алена захопленая імгненняў, нябыт для яе не існуе. Ёсць: нарцыс, адлюстраванне і вечнасць. Колеры Яна захопленая шматколернасцю свету, хоць я больш люблю чорна-белыя фотаздымкі і шэры свет інтэлектуальнага спакою. У каляровасці мне бачыцца больш умоўнасці і адназначнасці, такая падлеткавая паэтычнасць… На Аленіных здымках сіняе — гэта мора і неба над морам, неба і мора пад пранізліва-сінім самалётным небам. Белае – снег на крыжах, твар жанчыны, пераапранутай у П’еро. Чырвонае – вочы самазабойцы, іржавая кроў жалеза, кроў мэталёвых арганізмаў. Чорнае – цені на смалістым ад гарачыні асфальце, халаднаватыя адтуліны ў трубах, прагалы ў паўразбураных будынках. Срэбнае – вымытая рэчаіснасць. Зялёнае – вусны русалкі, што засумавала па страчаным леце. Пярліннае – след дажджавой кроплі на люстэрку, след слязы… У манахромным варыянце ўсе колеры ярчэйшыя, прынамсі, на жончыных фотаздымках. Талерка Мы ямо з аднае талеркі… У нас усе талеркі агульныя, і не толькі талеркі. Каб не адна заўвага пісьменніка, якога я неабачліва запрасіў зайсці ў госці, не стаў бы і задумвацца над талеркаю. Мы з ім выпілі ў бары, і я прапанаваў павячэраць у мяне. Жонка, як звычайна, сабрала на стол. Перад тым, як выпіць, госць спытаў: “Вы так кожны дзень вячэраеце?” Нам з жонкай робіцца непрыемна, нібыта мы абразілі чалавека, зняважылі сваім сталом з вячэраю у вялікім пакоі сталом. І тады мне стала шкада талеркі, з якой пачаў есці госць. Я вырашыў завесці асобныя прыборы для гасцей і для сябе. Не завялося. Абмежаваўся сваім кубкам для ранішняй кавы і нажом для падарожжаў. У жонкі ёсць таксама асобны кубак. Талерка ў нас па-ранейшаму агульная. І зранку мне прыемна есці з талеркі, з якой увечары будзе есці яна. Чамусьці менавіта раніцамі ў мяне кепскі настрой, а талерка крышку супакойвае. Прыгажосць Забароненае ў прафесійным мастацтве слова, выцертае, злізанае, абсмактанае і выплюнатае ў масавую свядомасць, дзе яно верашчыць дурнымі колерамі і вісклівымі фарбамі. І, вядома, у фотастудыю ідуць на ўзаконьванне, на пашпартызацыю менавіта прыгажосці, уласнай прыгажосці найперш. Глядзіце сюды, глядзіце на фота… Гэты прыгожы чалавек – я. Не падобны? Ну як гэта — фота і непадобна? Фота не бывае непадобным у свядомасці дылетанта. Усе ўпэўненыя, што фота не схлусіць, наадварот, яно скажа праўду, большую за праўду, праўду непарушную. Алена робіць “прыгожа”. Трэба “прыгожа”? Вядома, канешне. І Алена выбудавала канвеер па вытворчасці фотапрыгажосці. Над канвеерам ззяе лозунг: “Непрыгожых людзей не бывае!” Вераць, як вераць у няўміручасць душы, вечнае жыццё на аблоках і прадказанні па картах і зорках. Алена верыць у сваю зорку. Такая атрымліваецца вера ў прыгажосць. Хуткасць Колькі разоў яна абяцала не ездзіць у цемрадзі і тумане ўзімку! Ізноў і ізноў, як за ігральны аўтамат, яна сядае за руль. І тры гадзіны імчыць, нібыта не кранаючыся з месца. Яна ўглядаецца ў малочную сцяну. Яна ўвесь час на паўдарозе дамоў, нават калі з 170 кіламетраў засталося праехаць адзін. Яна размалочвае шэсць аўтамабіляў. Два не паддаюцца аднаўленню. Яна дзівам застаецца жыць, каб я аплаціў усе разбітыя і прыдбаў ёй новы. Яна жыве хутка. Фокус Яе ўратоўвае пэўная сфакусаванасць. Размытасць, расплывістасць, сфуматнасць і няпэўнасць тояцца ў ёй. Яна так і не становіцца майстравітым рамеснікам па вытворчасці фотамэблі. Яе фоткі застаюцца з раслінамі, з кветкамі, з узмахамі крылаў і рук, з крышку невыспеленымі пладамі, з трошкі неданошанымі дзецьмі… Фоткі не ў фокусе. Яны дапаўняюць і дафакусуюцца ў свядомасці. Яны падаюць, хістаюцца, скручваюцца, надломліваюцца і вывальваюцца з рамаў. Яны не трымаюцца на сценах… Яны яшчэ не навучыліся заміраць, застываць і проста паміраць. Ім няўтульна ў альбомах, няёмка пад шклом, кепска ў часопісах і кнігах… Яны падобныя на стосы картаў, дзе не пазначаныя масці. Фокус працягваецца, і бессэнсоўна чакаць фінал. Птушка не выляціць з камеры. У цыліндры аб’ектыва няма белага труса. Сумна вядомай чорнай коткі не знойдзеш у срэбна-шэрых пакоях жончыных фоталабірынтаў. У тым і фокус, што замест фокусніка на арэне — мастачка. І больш ніякіх фокусаў няма. 1% Каб у мяне была магчымасць мадэрацыі жончынай творчасці — а ў мяне ёсць магчымасць мадэрацыі ўсёй жончынай творчасці — дык вось, калі б я захацеў скарыстаць магчымасць і выкінуць 99% яе фатаграфіяў у небыццё, важна было б не тое, што выкінецца, а тое, што пакінецца — гэты адзін адсотак… Дык вось, у гэты 1% увайшлі б толькі здымкі, са святлом жніўня і ягоным ззяннем у гатычным квартале Барселоны з 11.30 да 12.00. Толькі там, напрыканцы жніўня і напачатку верасня можна засвечваць фотастужку геніяльна. І яна засвечвала, я – сведка. Танцы Жонка любіць танчыць. Вельмі. Яна можа ўранку танцаваць адна. Устаць і станчыць, гатуючы сняданак. Пэўна, праа любоў да танцаў Алена цікавіцца найсучаснейшай музыкай. А я? Таксама люблю танцы. І пазнаёміліся мы на танцах. І ўвечары, пасля вячэры з віном і віскі, мы любім танцаваць, для сябе, для радасці, для поўнага жыцця. “Дзень без танца перажыты дарэмна!” – Алена паўтарае словы Ніцшэ тысячы разоў, але мне зусім не надакучвае гэты паўтор. І смерць у танцы, якую знайшоў Эйзенштэйн, мне падаецца адной з найлепшых. Танец, жэст, рух цела – найвыразнейшыя з мастацтваў, найпатрэбнейшыя з мастацтваў, найпатрэбнейшая і найпатрабавальнейшая з гульняў, з прадгульняў напярэдадні кахання і любові. Таму і танцую я з жонкаю, таму і спыняцца не збіраюся. Наадварот Мастацтва апошніх часоў толькі тым і займаецца, што з большым ці меншым поспехам фатаграфуе творы старых майстроў і атрымлівае замест іх кірмашовыя карцінкі, выкананыя ў самай рознай паліграфічнай якасці. Алена, наадварот, фотаздымкі ператварае ў карціны. Дзева Марыя Рэлігійны кіч… Што можа быць горш, калі ты мастак, прынамсі, захацеў такім звацца? Для мяне той сектар, дзе стаяць гіпсавыя Ісусы і ззяюць несапраўдным золатам абразы, быў найгоршым месцам на мяжы рэлігіі і мастацтва. Для Алены — інакш, яна з захапленнем фатаграфавала і фатаграфуе электралямпачкі, што свецяцца замест німба над лялечным тварам парцэлянавай Дзевы Марыі. І калі, смяючыся на ўвесь Рым, Алена пытаецца: “А ты купіш мне ў Ватыкане маленькую Дзеву?” — я чую ў яе весялосці сапраўдную прагу да гэтага аматарскага і таннага мастацтва. Можа, ёй і сапраўды, каб сфатаграфаваць боскае святло, трэба здымаць жах ўсёпаглынальнага пажару, дастаткова зрабіць нацюрморт з іржавым і скарабачаным пламегасільнікам? Мара “У мяне толькі адна мара… Я малюся, каб мае веды, мой талент, мая прыгажосць перайшлі да нашай Ядзі…” Такія настроі і падобныя словы я чую ад жонкі даволі часта, але кожны раз гэта кранае мяне, і моцна. Грошы Безумоўна, грошы – інструмент мужчынскі. Толькі мужчынскі ён таму, што мужчына вырашае, колькі мусіць мець грошай яго жонка. Перакананы: каб захаваць паўнавартасную сям’ю, неабходна, каб жонка мела доступ да паловы вольных сродкаў. Інакш яна будзе адчуваць прыніжанасць, дыскамфорт, сваю другаснасць… І можна будзе пачуць: “Ты зрабіў з нас рабоў з дапамогаю сваіх грошай. Нас: мяне, сына, дачку; нас, самых блізкіх табе людзей, ты разглядаеш, як працаўнікоў. Вырашаеш толькі ты, бо ў цябе грошы, і грошы толькі твае…” Падобнае чуеш і пасля таго, як аддасі палову вольных сродкаў у агульнае карыстанне, але гэта ўжо несправядлівы папрок, зусім несправядлівы. Апаратура Яе любяць, даглядаюць, лашчаць. На яе збіраюць грошы. Па яе ездзяць у Берлін, у Маскву… Тата з Нью-Йорка прывёз Алене фотаапарат. Калі сапсуецца аб’ектыў – драма. Калі паб’ецца лямпа ў асвятляльніку – гора. Ну а колькі размоваў пра яе вялікасць апаратуру!.. Ніканы, Кэнаны, Хасельблады — яны амаль як людзі. Гэта для мяне – людзі, а для жонкі – звышлюдзі. Яны — магі, фокуснікі, чараўнікі і алхімікі. Калі жонка мяне дастае, я забіваю такога алхіміка. Бразь яго аб кафельную падлогу — і паляцелі ў розныя бакі парэшткі апарата. Даводзіцца купляць новы. Але якая асалода — знішчыць якога Нікана! Большасць вайскоўцаў кайфуе не ад знішчэння ворагаў, а ад зніштажэння іх апаратуры, гэта значыць, зброі І яшчэ цікава ў сярэдзіну апарата зазірнуць, ну, і жончыны слёзы – неабходная дэталь сямейнага жыцця. Што за сям’я без слёз? Апаратура… Гульні з варонамі У парку, паміж нашым кварталам і рэчкаю, на высокіх дрэвах начуюць вароны. У шарую гадзіну яны кружляюць ў небе шумлівай хмараю, а потым з крэктам і карканнем уладкоўваюцца спаць. Мы з Аленаю падыходзім пад абсаджаны птушкамі клён і грукаем па камлі. Вароны ўзлятаюць, абурана пакрыкваюць, шархацяць у паветры вугальнымі крыламі і рассаджаваюцца на суседнім дрэве. У парку цёмна, пустэльна. Толькі мы і птушкі. “Ого-го-го-го!!!” — крычыць Алена, а я хутка-хутка пляскаю далонямі. Такое рамантычнае здзяціньванне. Ніколі і думаць не думаў, што ў сорак буду варон ганяць, што так прыемна сачыць за іх палётамі ў начным абзораным небе. Вароны пералятаюць на другі бок рэчкі, сыплючы картавыя праклёны на неразумных людзей. Цяпер я разумею тых, хто трымае галубоў і гадзінамі сочыць за іх куляннем ў высокім сінім небе. А тых, хто ні разу не ганяў варонаў, не разумею, нават крыху ім спачуваю. Ластаўкі Прыбіральшчыкі ў гатэлі Le Meridien спорваюць ластаўчыны гнёзды. Алена бяжыць у дырэкцыю і сварыцца, маўляў, у ластаўках, у іх прысутнасці ўся адметнасць гэтага месца. Дырэктар дае слова, што прыбіральшчыкі больш не будуць нішчыць птушыных гнёздаў. Праз год ластаўкі вяртаюцца і лепяць свае хаткі на тых самых месцах, дзе будаваліся раней. Алена ганарыцца перамогаю, выходзіць на гаўбец і размаўляе з птушкамі, як з сябрамі, а тыя лётаюць вакол яе, нібыта выказваюць удзячнасць. Порна Жонка выпівае з геямі. Яны не геі, яны дзеля прымітыўных выгодаў, што прыходзяць да іх у выглядзе грашовых траншаў, называюць сябе геямі, трансвестытамі, лібераламі ці анархістамі, яны палітшарлатаны — прыносяць віно, каб выпіць з Аленаю і ціхенька скрасці якую ідэю. У Алены процьма брутальных ідыёцкіх ідэяў… Зняць парнафільм у Белавежскай пушчы. Порна з зубрамі, з ласямі, з дзікамі… Ну, ну… З лесунамі, з балотнікамі, з палявікамі… Мне прыкра не ад порна з зубрамі, а ад паліткастратаў, што лезуць у сябры да жонкі. Яны сыходзяць, і жонка, каб дагадзіць мне, а можа і шчыра, кажа: “Я зазірнула ім у вочы — а там няма будучыні…” І гэта ўжо дакладна для мяне: “Ты ж можаш зрабіць пагляд, скіраваны ў вечнасць?.." Раскоша Жонка раскашуе. Яна у спантанным пошуку раскошы. Яна танчыць ад лепшага да найлепшага, ад высокага да найвышэйшага… Ласкавыя шолахі бавоўны, пяшчота футраў, ломкія промні дыяментаў, цеплыня золата, халадок палацаў – шмат, шмат іншых недасяжных для іншых рэчаў і рэчываў ёсць у яе. А жонка не спыняецца, яе вабіць раскоша кахання, раскоша ўласнай зорнасці, раскоша распуснасці і размаітасці. Яна сама ўвасабляе гэтую раскошу са скаканнем на кані ў заснежаных палях, праз могілкі, пад аблокамі, падобнымі да анёлаў, па сумётах, іскрыстых і безжыццёвых, як вечнасць, злоўленая ў шасціпромнасць сняжынкі. Мая жонка раскошная, як сняжынка. Вераб’інае дрэва Алена прыносіць з кірмашу мяшэчак чорных семак. Насыпае на падваконне. Першымі знаходзяць пачастунак сініцы. Яны падлятаюць па адной, бяруць у дзюбку семачку, нясуць на ліпу і там лузгаюць. За сініцамі, праз колькі дзён, налятаюць вераб’і. Яны дзяўбуць семкі проста на падваконні; калі ласункі сканчаюцца, яны яшчэ доўга сядзяць на ліпе, чакаюць. Такое вось вераб’інае дрэва заводзіць Алена пад вакном нашае варыўні. Сярод птушак ёсць адна не зусім звычайная: найсмялейшая, яна першая сядае на падваконне. Спінка, хвост і галоўка ў яе вераб’іныя, а крылцы і дзюба — як у хвалістага папугая. Верабей-папугай менш за ўсіх баіцца людзей і хутчэй за астатніх лушчыць семкі. Да вераб’інага дрэва ў нашай сям’і стаўленне самае рознае. Алена яго гадуе, я за ім назіраю, Ядзя лічыць, што толькі сініцаў трэба карміць, а вераб’ёў трэба праганяць. Кот Чарлі, калі бачыць птушак, вельмі хвалюецца, калоціцца і б’е хвастом — яго даводзіца зачыняць у іншым пакоі. Дачка Мікола з цяжарнай Юляю жывуць асобна. Ядзя едзе на Дэльфійскія гульні, яна ў нас цяпер фотамастак. Алена заглыбляецца ў скруху і кажа мне, загорнутаму ў воблака алкаголю: “Калі ў нашых дзвюх кватэрах, на нашых двухстах квадратных метрах няма жыцця, значыць, мы — без Ядзі! Сэрца маё разрываецца ад самоты…” Каптурык Алена страшна перажывае за нашую нявестку Юлю. Апошнія дні перад родамі Алена так нервуецца, што пакрываецца лішаямі, чырвонымі плямкамі па ўсім целе. Чаго ты так калоцішся? Яна ж не ведае, як гэта цяжка нараджаць, а я ведаю! Роды праходзяць нармальна. Але перажыванняў у Алены не мнешая. Наадварот. Як ён там? Што сніцца нашаму ўнуку?.. Пытаецца яна пасярод ночы. Каб ты толькі бачыў, як ён высоўвае язык… А з каптурком наогул гісторыя… Нявестцы падаецца, што дзіця мерзне, і яна надзявае яму не адзін, а адразу два каптурыкі. У дзіцяці адразу ж уздымаецца тэмпература. Пакуль здагадваюцца тыя чэпчыкі зняць, Алена ледзь не памірае ад страху. Чулліва гэта ўсё. Мянушкі Без мянушак у інтымным жыцці абыйсціся цяжка, а можа, і немагчыма. Вось і з’яўляюцца ўсе гэтыя “коцікі”, “рыбкі”, “зайчыкі”… Набор мянушак даволі абмежаваны. І я не люблю, калі жонка называе мяне “коцік”, бо “коцікам” можа быць і сын Мікола, і дачка Ядзя, і чарговы натуршчык – гей, і пазачарговая натуршчыца – сапфістка… А таму для жонкі, адразу пасля знаёмства, прыдумляецца інтымнае імя “Сфінкс”, а калі ласкава “Сфінксік”. Ёй падабаецца, яна сама сябе называе “твой Сфінкс”. Так дваццаць гадоў я і сплю ў адным ложку са сваім Сфінксам. Часам называюцца іншыя імёны, толькі не прыжываюцца яны ў нашым ложку. У апошнія месяцы Алена паўнее, і я называю яе “Збанок”. Яна адгукваецца: “Я – твой Збаночак…” Ненатуральна атрымліваецца. Прыблізна. Сфінкс відавочна перамагае і застаецца ў нашым сямейным жыцці; ён жа вечны, гэты залаты Сфінкс. Месячныя З нараджэннем унука Вовачкі адносіны ў сям’і трансфармуюцца. Наша Ядзенька з маленькай дачушкі ператвараецца ў цётку Ядзю, а яе гэта зусім не радуе. Вось жонка і скардзіцца на доччыну жорсткасць. “Я стамілася, а ў мяне яшчэ і месячныя…” — “Нашто табе месячныя, калі ты ўжо баба?” Уяўляеш? Гэта мне Ядзя кажа…” Уяўляю, смешна да гаркаты. Зорная хвароба Калі ў каго і ёсць у нашай сям’і зорная хвароба, дык гэта ў Алены. “Я – зорка. Я здзейсніла сэкс-рэвалюцыю ў Беларусі і Літве. Я – гей-ікона. Я… Я… Я…” Яна і не адмаўляе, што хварэе. “Так, у мяне зорная хвароба. Ну і што? Я – лепшы фотамастак у Менску, лепшая ў Беларусі; каб жыла ў Лондане — і там была б найлепшым фатографам…” Спрачацца бессэнсоўна, бо праяўляецца хвароба пасля бутэлькі сухога чырвонага віна. Любое аспрэчванне можа выклікаць агрэсію, што выльецца ў бойку. А каму трэба бойка з жонкаю? І ўсё ж здаралася і такое, брыдкае і хабёльскае. Толькі гэта не лекуе зорнай хваробы, наадварот, канфлікты толькі ўзмацоўваюць яе, нібыта служаць доказамі абранасці, самаахвярнасці маёй, безумоўна, ге(й)ніяльнай жонкі. Алкаголь Найбольшую колькасць алкаголю я выпіваю з жонкаю. Піць на працы, піць з сябрамі, з сабутэльнікамі, са знаёмымі, з жанчынамі, са сваякамі і з кім бы там ні было — значна горш, чым з жонкаю. Піць на адзіноце я не прызвычаіўся: неяк няўтульна адному напівацца, бо пачынаеш раздвойвацца, каб пагаварыць, і раздвойваешся не на сябе і сябе, а на сябе і жонку — пэўна, звычка. Так што чарку я бяру з жонкаю. А яшчэ, дзякуючы яе перакананням, што спіртное затрымлівае працэс старэння, у мяне было досыць мала сямейных канфліктаў з-за бутэлькі. Як гэта не парадаксальна, але я кідаю выпіваць таксама дзякуючы жонцы. Дакторка, якая дапамагала мне вырашаць праблему з п’янствам, вельмі агрэсіўна ставіцца не да мяне, а да яе. “Калі ён адмовіцца ад гарэлкі, ён кіне і вас!” – папярэджвае лекарка Алену. “Хай кідае, мне важна, каб ён быў здаровы!” Алкаголь я пакідаю ў мінулым, а жонку не. Коўдра Колькі жывём разам, столькі я сплю з жонкаю пад адной коўдраю. Сваё назіранне: “Любіш не таго, з кім кладзешся ў ложак, а з кім прачынаешся”. Варта было б удакладніць: “…прачынаешся пад адной коўдрай”. Напэўна, ні прасціна, ні ручнік, ні ложак так не цэментуюць сям’ю, як коўдра. А замена зімовай коўдры на летнюю і летняй на зімовую — наогул, адзін з найінтымнейшых рытуалаў, бо гэта тая універсальная апранаха, якую носім з жонкаю найбольш часу. Таму і колер, і якасць, і чысціня маіх падкоўдранікаў і коўдраў вельмі важная. улюбёны ўзор на нашай пасцельнай бялізне – белыя сланы на сінім полі. Конь Чаго я не разумею, дык гэта жончынага захаплення коньмі. Яна ездзіць у Ратамку і займаецца конным спортам. Скача ў палях. Яна – вершніца. І дачку прымушае-прывучае любіць сядло. Каб я слухаў яе аповяды пра выездку, манеж і галоп, яна б гаварыла і гаварыла. Толькі не слухаю. Хіба такое: “Конь Салют мяне пазнаў і ўкусіў, сабака!” Тэрмін Ніхто дакладна не ведае часу сваёй смерці, у гэтым і ёсць адзін з асноўных складнікаў красы і моцы жыцця. Дактары, асабліва недавукі, з лёгкім сэрцам прарочаць прысуд: “Вам засталося…” Называецца тэрмін. Нейкая медсястра-паўвар’ятка сказанула Алене, што ёй застаецца жыць дзесяць гадоў, не больш. Доктар сварыцца на сястру міласэрднасці, але атрута прароцтва распаўзаецца ў Аленінай свядомасці. Лягчэй верыцца ў горшае. “Як добра, што ў цябе чыстая кроў. А мне засталося жыць з маім ракам стрававода толькі дзесяць гадоў…” – Алена спрабуе быць мужнай. Жорсткасць Каб зняць стрэс, каб хоць неяк пазбавіцца ад думак пра хуткую смерць, Алена пачынае адкаркоўваць бутэльку шампанскага. Тая выслізгвае з рук, падае на каменную падлогу і разбіваецца ўшчэнт. На гук выбуху прылятае Ядзя: “Святкуеш сваё вар’яцтва?” Жорсткасць дачкі выклікае ў жонкі слёзы. Яны цякуць некалькі дзён, высыхаюць і зноў цякуць. Ліставанне Алена вельмі любіць пасылаць і атрымліваць лісты. Пасля нашага знаёмства я атрымліваў капэрты з яе фотаздымкамі ледзь не штодня. Цяпер я атрымліваю ад яе паэтычныя пасланні па сотавым тэлефоне. Гэта хайку, напісаныя падчас прагуланак з унукам у парку. Алена піша сваім натуршчыцам і натуршчыкам, сябрам і сяброўкам, і ўсім, усім, усім, хто здатны адказаць. Часам яна распачынае ліставанне з дачкой, абменьваюцца цыдулкамі па кулінарыі. “Мамусь, дай мне грошы на інтэрнэтную карту…” — “Ядзенька, дастань з лядоўні бараніну, каб размарозілася да прыходу кухаркі…” А самыя цікавыя лісты Алена з Ядзяю пішуць да Бога. Ходзяць у Вільні ў касцёл Францысканцаў і ў вялізнай кнізе пішуць пасланні. Што яны просяць, пра што распавядаюць — не ведаю. Але дакладна: ён ім у гэтай кнізе не адказвае. Як на маю думку, дык не трэба пісаць у такой кнізе. Бо аднойчы я напісаў ліст да каханай жанчыны і не адаслаў, напісаў яшчэ адзін і таксама не адаслаў, напісаў трэці — і зразумеў, што самыя найінтымнейшыя лісты не трэба адсылаць. Іх трэба толькі пісаць. Зрэшты, можна і адаслаць. Фільмы Кіно – вечная мара Алены. Ад самага пачатку нашага знаёмства яна разважае, як будзе здымаць кіно. Часам надараецца магчымасць зрабіць маленькі сюжэцік на тэлебачанні, але за месяц да пачатку здымкаў і тры месяцы пасля паказу роліка з Аленіных вуснаў не сыходзіць слова “кіно”. Кінаманка – даволі трапная характарыстыка маёй жонкі. Першым “кіно” становіцца калаж са слайдаў з менскімі краявідамі і вершамі Багдановіча за кадрам. Нічога лепшага за дваццаць гадоў яна на тэлебачанні так і не зробіць… Адразу агаваруся. У вялікім кіно Алена наогул нічога не зробіць. У тым чароўным каляровым мастацкім кіно, у якім згарае пакаленне нашых бацькоў, Лена ні разу і не здымецца. Ёсць паўнаметражны дакументальны фільм пра лёс савецкай жанчыны, дзе Алена іграе Алену — геніяльнага фатографа, які здымае прыгажуняў. На хвалі эмансіпізму фільм нават бярэ прыз на Берлінскам фестывалі, на тым самым фестывалі, дзе Алена хапае зорную хваробу, калі прывозіць туды апошні, я спадзяюся – апошні, тэлефільм пра сябе… Фільм ніхто ў Берліне не бачыць, бо ён не змантаваны. Затое ў бары вывешваюць Аленіны фотаздымкі, нібыта кадры з кіно… Сюжэт — калі тое, што атрымалася, можна назваць сюжэтам… Натуршчык-гомасэксуаліст пакахаў жанчыну фатографа, яна – садыстка, і замарозіла бедную ахвяру кахання, як Снежная Каралева спрабавала замарозіць хлопчыка Кая, спакусіўшы яго магічным словам “вечнасць”, выкладзеным з крышталікаў лёду. Мне сорамна, бо выродлівы сюжэт прыдумваю я сам. Наогул, усе сюжэты яе фільмаў прыдумваю я. Неяк так атрымліваецца, між іншым. Так здараецца з відэафільмам “Персыфаль”, калі на музыку Рыхарда Вагнера накладаліся тры розныя матывы… Першы: Алена заходзіць у стайню, сядлае каня і скача ў палі. Другі: Алена гатуе сняданак, Алена ладзіць пікнік з сябрамі, Алена ўрачыста вячэрае. Трэці: Алена фатаграфуе мадэлек, якія распранаюцца, распранаюцца і распранаюцца. Матывы пераплятаюцца — і атрымліваецца музычны кліп Вагнера. У краіне, дзе нельга нідзе нічога нікому сказаць, такі фільм мае сімвалічнае значэнне. Толькі рэальнасць карэктуе ідэю, і фільм выходзіць бяздарны з-за дурноты рэжысёра і аператара. Мантаж запорваецца цалкам. Я, наогул, перыядычна стаўлю крыж на кіно ў Беларусі, на кіно ўвогуле і на ўсіх творчых працэсах, дзе задзейнечаныя больш за дзве асобы. Алена ўсё лезе і лезе ў табар кінатусоўкі, здымаецца ў эратычных сцэнах і атрымлівае зорна-брутальную хваробу. Кінатэлешоўтусоўка выклікае ў мяне агіду, а Ленку шкада. Балюча глядзець на чалавека, на творцу, на мастака, чые мары разбіваюцца аб дзверы непабудаванага кіназамку. Каб Алена здымалася ў вялікім мастацкім кіно, жыла б пад нашай коўдраю не зорная хвароба, а ўзорна-псіхічна-суіцыдальная. Дакладна. Кроў Апошнім часам большасць з напісанага была прысвечана маім самым блізкім людзям: маці і бацьку, брату і дачцэ, дзеду з бабай. Здавалася, у гэты шэраг вельмі лёгка ўпішацца і партрэт жонкі. Дык не. Чамусьці нататкі пра Алену патрабавалі зусім іншага падыходу. Адказ знайшоўся ў назве апошняга бацькавага рамана — “Голас крыві брата майго”. Пішучы і думаючы пра жонку, я не чуў голасу крыві. Яна някрэўная. У нас з ёю розная кроў. Яна самы блізкі мне чалавек, але з удакладненнем – сярод някрэўных. Гэтая біялагічная, антрапалагічная, расістская акалічнасць апынулася непераадольнай мяжою. Прынамсі, для мяне. Так, можна праспаць дваццаць гадоў на адной прасціне, падзяліць напалам усе грошы, радасці і гароты, але кроў застанецца чужой, іншай і не сваёй. Усвядоміўшы гэта, я пакідаю спробы ўвесці жонку ў шэраг маіх найбліжэйшых і родных, а пачынаю рабіць асобны партрэт, асобны раман пра яе і толькі пра яе. Адлегласці З аднаго боку, мне крыху не стае крэўнасці, з іншага – аддаленасці. Алена заўсёды поруч, побач, блізка… Я не бачу яе цалкам, толькі фрагментарна. Не магу сказаць, ці прыгожая яна, ці шчаслівая, ці наадварот — няшчасная. Як у Сакрата: “Нельга сказаць ці шчаслівы чалавек, пакуль ён не памёр”. Божа мой, я не жадаю ёй смерці. Толькі спрабую крышку аддаліцца. Немагчыма. Нават калі я запальваю святло пасярод бяссоннай ночы, каб чытаць, Алена не сыходзіць у другі пакой, яна перакідвае падушку на цёмны бок ложка і моцна-моцна абдымае мяне за нагу, каб так спаць. Упрыгожванне Заходжу дамоў. “У мяне кроў з носу ідзе, – кажа жонка, – ідзе, і ідзе, і ніяк не спыняецца…” На белай падлозе чырванеюць крывавыя манеткі. “Ты ляж і паляжы” — “Я ляжала, колькі можна?” Сядаем палуднаваць. Левая ноздра ўся чорная ад засохлай крыві. Маўчу. Жонка нешта гаворыць пра сваіх мадэлек. Раблю выгляд, што ем, а сам думаю пра яе кроў на падлозе: яна нібыта пачула мае думкі пра родную і чужую кроў і ўпрыгожыла сваёй крывёю ўсю кватэру. Сюжэт Ёсць сюжэт, вынайдзены Гамерам і выкарыстаны Джойсам: чалавек выйшаў з дому, паблукаў і вярнуўся дамоў. Дзякуючы жонцы, я вынаходжу іншы сюжэт: чалавек закахаўся, ажаніўся і пражыў-праспаў на адной прасціне 21год. Сяброўка «Ты выдумаў яе талент, ты прыдумляеш яе мастакоўскасць, яе зорнасць… Ты ўсяляк падтрымліваеш яе вядомасць і папулярнасць. Пішаш за яе інтэрв’ю, перапісваеш яе вершы, будуеш ёй студыю. Дазваляеш неверагодныя і экстравагантныя вольнасці кшталту дэманстратыўнага лесбіянства і здымак у кіно са зграямі голых геяў. Разам з гэтым ты паўтараеш казку пра вашую ідэальную сям’ю. Насамрэч, таленту ў тваёй жонкі няма…” – мармыча мая сяброўка, п’ючы куплены мною апельсінавы сок. “Калі я прыдумаў талент, значыць, гэта мая таленавітая прыдумка…” Такога я чую шмат. Прага Калі б Алена сказала мне: вазьмі і выпі маю кроў, калі толькі пажадаеш – бяры і пі, я б адмовіўся. Не таму, што я ніколі не хацеў жаночае крыві, не таму, што я ніколі не кахаў… Яе кроў — чужая, халодная, неспакуслівая. Кроў бясстрасная, кроў жонкі, а не жаданае каханкі. Яе кроў не спатоліць маёй прагі, не натоліць жорсткага голаду. Яе мама Не было дня, каб жонка не наракала на цешчу. Яны супрацьлегласці ва ўсім. І ў любові таксама. Цешча любіла сына Валодзю… Лепш казаць інакш. Яна любіць, дагэтуль любіць сына Валодзю. Калі загаворвае пра прыгажосць, людзі падобныя да яго – прыгожыя. Яна любіць унука Міколу, яна выгадавала яго. Яна любіць мужа Ваню. Яна любіць унучку Ядзю, і яе яна гадавала. Яна любіць праўнука Валодзю, яна любіць мяне, бо – Валодзя, бо акуратна стаўлю абутак і акуратна вешаю паліто на плечыкі. Тое, што застаецца ад гэтых любовяў, дастаецца дачцэ, а ёй мала, а ў цешчы больш няма, бо тое, што застаецца, трэба яшчэ даць старэйшай цешчынай сястры Ніне. Жанчыны “Я люблю прыгожых жанчын!” – ганарыста паўтарае жонка. Сапраўды, яна любіць жанчын. Але якіх? І якія жанчыны любяць яе? Розныя. Гэтая любоў даходзіць да таго, што паўсюль поўзаюць чуткі, і добразычлівыя шэпты лезуць мне ў вушы: “Кажуць, твая жонка лесбіянка…” Насамрэч, Алена любіць жанчын з ярка акрэсленымі заганамі. Вось яе даўняя сяброўка Вольга — само ўвасабленне ляноты. Яна спіць з поўначы да поўдня. Яна вялая, як лялька, ненапоўніцу набітая пілавіннем. Яна пазяхае так, што праз колькі хвілінаў пачынаюць пазяхаць усе, хто побач. А ёсць іншая Вольга: жорсткая і лютая, такая лютая, што звяла са свету свайго мужа. Іра з-за сквапнасці проста развялася, сказаўшы, што, калі здохне яе былы муж, яна эксгумуе цела, разрэжа жывот і падастае адтуль дыяменты, бо ён хавае грошы і каштоўнасці ў жываце, каб не пакралі. Другая Іра хавае ў сваіх вантробах іншыя прадукты, замест крыві ў яе жылах цячэ гераін з алкаголем. Ірына ненажэрнасць здзіўляе. Як і зайздрасць Маі: “Вой, як я вам зайздрошчу!!!” – рэфрэн Маіных размоваў і песняў. Іна – ціхая распусніца, яе блуд мяшчанскі і прымітыўны, але ён татальны: з кім заўгодна, як заўгодна і дзе заўгодна. Таня – пыхлівая і ганарыстая, настолькі пыхлівая, што не выйшла замуж і п’е вечарамі гарэлку адна. Гэтыя сем жончыных сябровак найлюбімейшыя, чамусьці найлюбімейшых у яе заўсёды сем, і яна іх сапраўды страшэнна любіць, толькі ўсе яны непрыгожыя. Зрэшты, калі любіш, прыгажосць не мае значэння, нават для фатографа. Вільня Не магу сказаць, што не люблю Вільні. Люблю, пішу вершы і эсэ пра Вільню, малюю Вільню… Але я не люблю Вільні так, як яе любіць Алена. У мяне ёсць здагадка, што са сваім першым мужам Алена развялася з-за Вільні. Ён абяцаў ёй пабудаваць пад Вільняю дом. Абяцаў і не пабудаваў. Я не абяцаў, а пабудаваў… Не дом, а кватэру з відам на сінагогу і касцёл святога Казіміра. Ёй жа так хацелася мець сваё месца ў месце Вільні. Ёсць, у Вільні, сваё… Гэта каб перамагчы дзве рэчы: жабрацкае існаванне бацькоў у Вільні і свае рамантычна-ружовыя ўспаміны пра віленскае дзяцінства. Перамагла, дамаглася, зрабіла і павесіла на сцяне вялікую карціну Чыпоніса, на якой яна, аголеная, ляжыць на канапе. Самасцвярджэнне – рыса характару. І ўсё ж на яе нельга сказаць — “вілянчанка”, бо Алена не належыць якойсьці адной культуры і аднаму месцу, яна належыць адно сонечнаму святлу. Чужаніцы Дома – свае, родныя, крэўныя… За сценамі дома – чужаніцы. Яны лезуць у дом і разбураюць яго. Калі тут ідзецца пра жонку, дык разбуральнікі спакушаюць яе досыць прымітыўна. Дакладней, яна спакушаецца на адно і тое ж: на ўхваленне яе мастакоўскага таленту. Я даўно не хвалю яе фота. Колькі можна?! Не працую з ёй. Чужаніцы гэтым карыстаюцца… “Ты геніяльная, ты вартая лепшага жыцця…” Яны прапануюць: выставы ў Лондане, фотастудыю ў Маскве, працу ў Дзюсельдорфе… Яны хлусяць, жонка верыць. Папраўдзе, жонка не верыць, а верыць фатограф, які жыве ў жонцы. Калі ашуканства і ашуканцы выкрываюцца, калі наводзіцца цвярозая рэзкасць у ўзаемаадносінах, я ведаю, што гэта — часова, а жонка клянецца, што назаўсёды. Не бывае назаўсёды. Мой клопат — бараніць дом ад чужынцаў. Я іх пазнаю па алейных вочках і кажу: “Цябе зноў падманваюць”. А яна… Ну хто ж не хоча, каб яго хвалілі і спакушалі?! Нельга сфатаграфаваць Развагі пра тое, што нельга сфатаграфаваць, пераследуюць Алену. І тое, і гэтае нельга… Збольшага яе развагі зводзяцца да раскручвання фотастужкі ў кінастужку… “Чарада падзеяў. Доўгае падарожжа на машыне. Скрозь ноч, праз палі, праз лес, зноў праз палі… Дом цёмны, бязлюдны… Сходамі на самы верх… Вялізны пакой перапоўнены музыкаю… Какафонія… Чатыры мужчыны і жанчына… Цішыня… Sex… Маўчанне…” Чаму гэтага нельга сфатаграфаваць? Гэта напэўна, з несфатаграфаванага. Ці сфатаграфаванага на ўяўную фотастужку. Мае аргументы ігнаруюцца. Мае развагі пра нелінейнае святло літаратуры не чуюцца. Алена чапляецца за метафары, за паэтычную бессэнсоўнасць, за інтуіцыю… Я не спрачаюся. Мяне мала цікавяць аб’екты, якія не сфатаграфаваліся, я не сумую па іх, я не прысвячаю паэмы хвалі, якая ўпала, рассыпалася і стала мінулым, мяне хвалюе тая хваля, што падае, ляціць, гудзе… Мяне захапляе тое, што фатаграфуецца, пішацца, творыцца і ствараецца. Саўдзельнасць у боскім стваральным руху – маё прызначэнне… Жонка — іншая, яна сама сабе купляе зрэзаныя кветкі і, гледзячы на іх, піша вершы пра тое, што нельга сфатаграфаваць. Партрэт Калі я закахаўся ў Алену, дык несупынна яе маляваў. Цяпер у мяне процьма тых малюнкаў… Але ёсць адзін партрэт, зроблены алейнымі фарбамі на палатне, які ўвабраў у сябе ўсе мае графічныя пошукі. Алена яго любіць і заўсёды вешае на сцяну. Гэтая, далёка не найлепшая з маіх карцінаў, часам моцна раздражняе вочы. Аднойчы, у прыпадку вар’яцкай лютасці, я хапаю нож і рэжу палатно, нявечу сваё, каб не калечыць ёйнае. Алена хавае дзіравую карціну за шафу. Праз тры гады яна вязе парэзаны нажом партрэт да рэстаўратараў. Тыя здзіўляюцца: “Ніколі не здаралася, каб нехта хацеў аднавіць сучасную карціну”. Цікава, якім будзе жончын партрэт пасля аднаўлення? напiсаў А 02.08.2003, 12:26 Частка трэцяя Брат Вочы Калі Мірык нарадзіўся, вочы ў яго былі цёмна-цёмна-сінія, як берлінскі лазурак, а потым паступова зрабіліся “чорнымі” – цёмна-карымі. Гэта, пэўна, самае чароўнае пераўтварэнне, якое я ў ім назіраў. Сон Калі мы з маці прыехалі да Мірыка ў вайсковую вучэбку, што мясцілася ў Чарнаўцах, і забралі яго на суткі, дык мяне вельмі здзівілі змены, якія адбыліся з братам. Юнак-студэнт пераўвасобіўся ў істоту, якую ў народзе абразліва называюць гарматнае мяса. Худы, да нейкай спружыністай драўлянасці, Мірык глядзеў на свет вачыма, якія ў адначассе кантралявалі вонкавыя з’явы і ўглядаліся ў глыбіні ўласнай прыгнечанай душы. “Я магу спаць стоячы, - салдацкім голасам распавядаў брат, - магу спаць ідучы. Ісці і спаць. Магу бегчы і спаць. А галоўнае, я магу бегчы і спаць з расплюшчанымі вачыма…” Мама вельмі ўразілася гэтымі здольнасцямі. А я ўзрадаваўся, бо з такога воіна не зробіць гарматнае мяса ніводзін генералісімус. Удар У кожнага ўзнікае жаданне разбіць твар іншаму, падобнаму да сябе. І раней ці пазней абставіны складаюцца на тое, каб злосць увасобілася ў бойку. Чалавек — істота ваенная. Нічога не паробіш. З астатнімі нічога не зробіш, а сябе ўсё ж у пэўны момант можна пераарыентаваць. Удар, які Мірык абрынуў на тоўстае дзвярное шкло каштаваў яму шмат. Шкло разляцелася на аскепкі, але і кулак ператварыўся ў крывавую кашу. Геніяльны, без перабольшання, хірург Пал Палыч Беспальчук нейкім магічным чынам разабраўся ў крывавай кашы і сшыў, склаў, аднавіў братаву руку наноў. Тыдні тры Мірык праляжаў у бальніцы ў Беспальчука, скінуў кілаграмаў дваццаць і выйшаў падобны да падлетка. Яго сустрэла Таня, другая жонка, з-за якой і разляцелася тоўстае шкло. Мусіла разляцецца на кавалачкі галава Танінага першага мужа, які цяжка перажываў страту жонкі і часткі рэчаў. Каб хоць неяк выглядаць па-мужчынску, ён не аддаваў Тані яе вопратку, а тут прыйшоў Мірык. Ударыў ён адбітак Танінага мужа, ударыў адлюстраванне, а не арыгінал, разбіў цень, каб істота, што цень наводзіла, спалохалася і ўцякла. Істота збегла. Скалечаная рука гаілася доўга. Больш за год брат не адчуваў пальцамі ні холаду, ні цяпла. Бывала, курачы цыгарэту, заўважаў як на пальцы ўздзімаецца пухір апёку, але болю не чуў. Жахлівы пах спаленай чалавечай скуры напаўняў пакой, але Мірык ні разу не пашкадаваў пра тое, што зрабіў. Бензін Як лёгка гарыць бензін, без усялякага напружання! Гэта чыста мужчынскі занятак — паліць бензін. Як піць спірт. Пра бензін мы з Мірыкам загаварылі, калі нам не вярнулі грошы. Быў такі час, калі грошы да нас прыходзілі лёгка, а таму шмат каму здавалася, што іх можна пазычыць і не вярнуць. Так проста: узяў, сказаўшы што вернеш, і нібыта забыўся. Толькі грошы, насамрэч, прыходзілі да нас цяжка, і за кожны рубель-даляр мы адпрацоўвалі напоўніцу. А тут паверылі, як верылі нам, далі, а праз месяц зразумелі, што ніхто нам пазыкі вяртаць не збіраецца. Вялікадушнасць, усёдараванне, любоў да чалавека – выдатныя рэчы, але яны не тычацца злодзеяў і шэльмаў. Папярэджанні шэльма ўспрымаў спакойна. Абяцаў, хлусіў, час цягнуў… Вось і ўзнікла думка: а ці не даць яму панюхаць бензіну. Ёсць жа асобы, якім падабаецца вастрыня бензінавай пары. Шэльма жыў на другім паверсе, над аптэкаю. Ягоныя кватэрныя дзверы мы падперлі драўляным брусам, каб не выскачыў. Бутэльку з бензінам кідаў я. Каб кідаў Мірык, напэўна, пацэліў бы ў шыбу, а я расхваляваўся і ўпіндзюрыў у раму. Такая злосць мяне ахапіла, хоць Мірык і крычаў, што трэба ўцякаць, а я ўсё ж выдраў кавалак асфальта, вялікі, памерам з два кулакі і зафундырыў у шыбу. Ну мусіў шэльма нюхнуць бензіну. Мусіў і нюхнуў. У дварах нас чакала машына, так што праз тры хвіліны мы зноў былі на дні нараджэння ў сябра. Алібі нікому не шкодзіць, калі намерваешся даць панюхаць бензіну. Пах падзейнічаў. Грошы вярнуліся. Не ўсе, але збольшага. І рэч тут не ў грашах. Галоўнае, мець брата, з якім можна любой шэльме даць панюхаць бензіну. Краіна кратаў У рок-гурта “Уліс” ёсць песня: Рака, што цячэ ля карчмы, Каля рэчкі – мур. Трынаццаць літар на ім. У літарах смур… А потым рэфрэн: “Краіна ў кратах!!!” Выконваў тую кампазіцыю Андрэй Патрэй. Геніяльна выконваў. Калі адхіліцца ў бок белрок-н-ролу, дык акрамя Андрэя геніяльных вакалістаў у ім не было. Можа, праз гэта Патрэй і звар’яцеў, праз сваю геніяльнасць. Выбраны ён быў, непараўнальны, ненармальны. Шкада, вядома, што Патрэй захварэў невылечна, але ж песня засталася. Песня пра Краіну ў кратах. А надпіс той зрабіў мой брат. Даўно, у 1984 годзе. Ні пра якую незалежнасць ніхто і думаць не думаў. Перабудова ў СССР яшчэ і не пачыналася. Панавала суцэльная задуха таталітарызму. Свабода жыла на дысідэнцкіх варэльнях і ў майстэрнях мастакоў. Васемнаццацігадовы Мірык са сваім аднакласнікам Сашкам пайшлі да Свіслачы, дзе ў яе ўпадае Няміга, слаўна апетая ў “Слове аб палку Ігаравым”, і стварылі першае менскае графіці, ці, як цяпер кажуць, “піс”, адно, што без аўтарскага подпісу. За подпіс з пісам можна было атрымаць гадоў пяць турмы. Калі цяпер хлопцы атрымліваюць месяцы за гумарыстычныя надпісы, то тады свяціла поўная праграма з дурдомам і турмою. Але і канспірацыя, і падыход да справы былі іншыя, сур’ёзныя, без карнавальнага размандзяйства і без справаздачаў за скарыстаныя балонікі. Сэрца балела за Бацькаўшчыну. Таму колькі не зафарбоўвалі тыя 13 літараў, а ўсё адно праступала на муры: “Краіна ў кратах”. Чужыя словы Ці варта згадваць чужыя словы пра брата, калі сваіх яшчэ шмат не сказаных? І ўсё ж працытую, дзеля больш размаітай і аб’ектыўнага партрэта… “Мірык – звер! Так, так… Мірык – звер! І я яго паважаю… У вас усім кіруе Мірык, мне так падаецца. І гэта правільна. Кіраўнік мусіць быць адзін, каб справа не размазвалася. Кіраўнік мусіць быць зверам!” – так разважаў настаўнік біялогіі Карпейчык. А паліграфіст Хацкевіч за бутэлькаю віскі ў самалёце сказаў наступнае: “Мірык мне гаворыць – як Валодзя скажа, так і будзе. Уяўляеш, як гэта важна мець у жыцці чалавека, якому можна цалкам давяраць… Як Вова скажа – так і будзе! У мяне няма такога. Я ў справах застаўся зусім адзін. Я люблю працаваць адзін, прымаць рашэнні, за ўсё сам адказваць… Але часам так хочацца быць меншым, некага паслухаць, некаму даверыць свае самые патаемныя думкі. Каб нехта сказаў, і я паверыў…” Чужыя словы — яны таму і чужыя, што не свае, а таму не зусім дакладныя, але недзе паміж развагамі Хацкевіча і Карпейчыка ляжыць чыстая праўда. Зброя Калі хто любіць па-сапраўднаму зброю ў нашай сям’і, дык гэта брат. На самых першых сваіх фота ён заўсёды з нейкім пісталетам ці аўтаматам. Улюбёнай гульнёю ў яго была вайна з алавянымі салдатамі. Маляваў ён усё генералаў і генералісімусаў, абчапляных стужкамі, пагонамі і ордэнамі з медалямі. Таму цацачная зброя ператварылася ў сапраўдную. Ягоныя лукі і рагаткі мелі даволі моцную сілу. А ў дзевятым класе ён набыў пісталет і кінуў школу. Шаснаццаць гадоў — самы ўзрост, каб займець уласны баявы пісталет і паслаць адукацыю да д’ябла. З пісталетам у кішэні Мірык хадзіў на кватэры, дзе гулялі ў карты на грошы. Чым бы гэта ўсё магло скончыцца, можна толькі здагадвацца. Але лёс зрабіў па-свойму… Брат закахаўся, праз тое каханне трапіў у бальніцу, з бальніцы — у школу рабочай моладзі, дзе за магільнае маўчанне ставілі моцнае “тры”, са школы — ва ўніверсітэт, а з універсітэта — у войска. Галоўнае — нечага моцна захацец, і жаданне здзесніцца. Хочаш зброю? На табе палігон. Паўтара года брат праслужыў на палігоне ў Чэхіі на самай мяжы з радзімай усіх войнаў і ўсёй зброі – Нямеччынай. Настраляўся на ўсё астатняе жыццё. Часам здараюцца рэцыдывы. Яму, як афіцэру, без праблемаў далі дазвол на паляўнічую стрэльбу. Ён і скрыню жалезную замовіў, нават дзве скрыні: большую для стрэльбы, меншую для патронаў. Але ў апошняе імгненне адмовіўся і ад скрынак, і ад стрэльбы. Захваляваўся, а раптам сын залезе, бяды наробіць… Чэсь, сын, вельмі да брата падобны, і ўзрост гэты збройны ды антыадукацыйны набліжаецца. “На чорта мне ружжо?! Я і так любога тхара голымі рукамі задушу, а калі не змагу – ты дапаможаш…” – разважаў брат, п’ючы чорную гарбату з японскага кубка. “Тхара задушыць? Вядома, дапамагу, няма пытанняў”. Сны Больш як дзесяць гадоў я працую з братам. Раней, у маладосці, былі ілюзіі, што некаму можна давяраць. Адна за адной тыя надзеі развеяліся, ад каторых і слядоў не засталося, а іншыя пакінулі ў памяці шнары на ўсё жыццё. Вельмі балюча, калі прадае лепшы сябар ці каханая жанчына перакідаецца ў драпежную хцівую фурыю… Тата памёр, мама састарэла, і я аберагаю яе ад перажыванняў, давяраю толькі брату. У мяне ад брата сакрэтаў няма. Ёсць сякія-такія дробныя недагаворкі, наконт творчых планаў да летуценных каханняў. Улюблівы я занадта ў параўнанні з братам. А так ён пра мяне ведае ўсё. Наколькі адзін чалавек можа ведаць усё пра другога. Я ганаруся тым, што ёсць чалавек, якому можна верыць. Звычайна, каб схаваць сваю няверу ў людзей, гавораць пра веру ў Бога, у Цуд, у Лёс. А як можна верыць у Найвышэйшае, калі сваім родным не давяраеш? А большасць разумных, навучаная горкім вопытам здрады, нікому не верыць. Пра дурняў няма гаворкі, яны самі сабе не вераць. Я веру брату. Гэта важна. Важна настолькі, што з’язджаючы ў адпачынак, я дні тры-чатыры сню адзін і той жа сон… Быццам прыходжу на працу, вару каву, прыходзіць брат, мы п’ем ранішнюю каву і абмяркоўваем справы. Натуральна так гаворым, бывае, што і слушныя думкі прамаўляюцца. Тады я тэлефаную і пераказваю свой працоўны сон брату. Збольшага, праўда, гаворыцца нейкая абракадабра; можа, у сне і былі разумныя думкі, але, калі іх пачынаеш перацягваць на працоўны стол рэальнасці, стройнасць і логіка прападаюць. Зрэшты, у адпачынку свая логіка – добра адпачыць, каб вярнуцца і даць адпачыць брату, які працуе за двух. Прабачэнне У кожнай справе галоўнае — зазірнуць наперад. Ці то ты селянін і разважаеш пра будучы ўраджай, ці рамеснік і думаеш, як выканаць замову і выгадней прадаць плён рук сваіх, ці як брат – літаратар, выдавец, мысляр. Яго здатнасць бачыць будучыню мяне заўсёды радавала і дзівіла, бо сам я — чалавек настрою, люблю хуткаплыннасць, зменлівасць, незавершанасць… Таму ў мастацтве раблю накіды і шкіцы, у літаратуры пішу лірычную прозу, а ў выдавецтве кірую праектамі сезонных кніжак. Брат — іншы, ён супрацьлегласць мне, ягоная стыхія – доўгатэрміновыя праекты. Калі мы толькі распачыналі працу над “Сусветнай гісторыяй” у 24 тамах, і толькі збіраліся выкасоўваць цытаты марксаў-ленінаў, а факт паставіць вышэй усялякіх каментароў і трактовак, я толькі на працэнтаў трыццаць верыў у поспех (які поспех?!), у простае выкананне працы аб’ёмам у 12 000 кніжных старонак. Брат верыў, ён бачыў гэтыя кнігі, ён бачыў іх дзесяціразовае перавыданне, і пераўтварэнне ў ілюстраванае каляровае выданне. Цяпер, калі нашы кнігі па сусветнай гісторыі налічваюць больш за сотню тамоў, а колькасць замоваў толькі на гэтую тэму не змяншаецца, я магу любога скептыка падвесці да паліцы з кнігамі і сказаць, мой брат здатны зазірнуць у будучыню, і ягоная здатнасць увасобленая і сотні ў тысячы тамоў, — тут, перад Вамі. Японія Японія далёка-далёка, а Беларусь яшчэ далей. Каб убачыць і зразумець Беларусь трэба пісаць японскія вершы, трэба вывучаць і перакладаць Басё. Як гэта растлумачыць недасведчаным? Ці трэба тлумачыць недасведчаным і насіць ваду ў рэшаце? Пройдзе адзін час і надыдзе іншы, адны недасведчаныя адыйдуць, а другія ўжо будуць ведаць, што Беларусь стала бліжэй, бо нехта пісаў хайку на палігоне ў гарах на самай мяжы з радзімай усіх войнаў – Нямеччынай, бо брат мой пераклаў зборнік Басё, і сем разоў той зборнік перавыдаваўся ў сталіцы адной з найвялікшых імперыяў свету Маскве. Там нейкі майстра зрабіў для таго зборніка вокладкі з цялячай скуры і скрынку з дрэва, абклеіў яе ядвабам і дарагой паперай. Кніга круцілася ў ярка асветленай шкляной вітрыне і зіхацела, як каштоўны камень. Яе кошт быў большы за кошт двух залатых заручальных пярсцёнкаў. Але я не мог не набыць братаву кнігу. “Ці былі там яшчэ такія кнігі?” – спытаў Мірык. “Былі”. — “А ці былі сярод аўтараў жывыя?” — “Не было”. Тэа У гісторыі мастацтва найузорнейшым прыкладам узаемаадносінаў братоў, адзін з якіх мастак, а другі – бізнэсовец, прынята лічыць узаемаадносіны Тэадора і Вінсента ван Гогаў. Небеспадстаўна. Бо менавіта Вінсент, дзякуючы матэрыяльнай падтрымцы Тэадора, разбурыў міф пра неабходнасць мастака быць інтэграваным у грамадства і для рэалізацыі здольнасцяў выконваць сацыяльныя замовы царквы, дзяржавы, або мецэнатаў. Лічыць Тэа мецэнатам Вінсента нельга, бо калі б той і не намаляваў ніводнага палатна, брат усё адно дапамагаў бы хвораму брату чыста па-людску, як шмат хто іншы, маючы магчымасць, апякуецца бяднейшымі сваякамі. Жаданне быць ван гогамі за кошт братоў распаўсюдзілася ў мастакоўскім асяродку з хуткасцю чумы. Тысячы эпігонаў па ўсім свеце лічаць сябе роўнымі, а то і лепшымі за вялікага галандца, і патрабуюць-вымагаюць сродкі на існаванне ад наіўных сваякоў. Сапраўды спакусліва піць, гуляць, маляваць і ні за што не адказваць, нават за якасць уласнага пэцкання. З іншага боку, ахвяруючы невялікія грошы, прыемна цешыць сябе думкаю, што ўтрымліваеш не проста разбэшчанага п’янтоса і няздару, а ўкладаеш сродкі ў генія, якога праз пэўны час прызнае ўвесь свет. Безумоўна, Мірык хацеў бы, каб я стаў знакамітым, як Вінсент ван Гог; бясспрэчна, мне было б значна прыемней займацца выключна станковым мастацтвам і лірычнай літаратураю. Але нашыя адносіны падобныя да стасункаў славутых братоў якраз сваёй шчырасцю, даверам. Міраслаў збірае мае малюнкі і паспрыяў выданню вялікага тому маіх літаратурных практыкаванняў, каб падтрымаць маю хісткую веру ў свае здольнасці. Я занадта ўважліва вывучыў біяграфію ван Гога, каб зразумець яе непаўторнасць, унікальнасць і драматызм. Самагубства Вінсента прывяло да самазабойства Тэа. Дробныя шарлатаны ад мастацтва замоўчваюць гэты сумны факт. І калі галандскі галерэйшчык праз пасярэднікаў (усё брыдотнае чымусьці робіцца праз усмешлівых пасярэднікаў) замовіў мне сцэнар фільма пра ван Гога Менскага, я спытаў: “У жытнёвым полі ты, ван Гог Менскі, страляцца будзеш?” “Не!” Пра ягонага брата, які ўтрымлівае майстэрню па вытворчасці надмагільных помнікаў, я пытацца не стаў і пісаць сцэнар адмовіўся, бо Вінсент ван Гог не існуе без Тэа. Гады Наколькі я не люблю павукоў, змеяў, шэршняў, чарапах, восаў, настолькі іх любіць і заўсёды любіў Мірык. Ён чытаў пра іх кнігі, кшталту Халіфмана пра пчолаў, ён маляваў іх, лавіў, садзіў у загадзя падрыхтаваныя скрыначкі і слоікі, разглядаў праз павелічальнае шкло і вельмі дзівіўся, калі нехта не ведаў, колькі лапак у тарантула, або які максімальны памер змяі-мядзянкі. Каб бацькі толькі дазволілі, у нашай кватэры абавязкова з’явіўся б тэрарыум, а так братава захапленне абмяжоўвалася жукамі і восамі. Ён іх сапраўды любіў настолькі, што яны яго не кусалі. А мяне… Мяне джыгнуў шэршань, ад аднаго ўспаміну пра той выпадак скура на шчоках шэрхне, а вушы пачынаюць гарэць… Мы жылі каля возера, на Браслаўшчыне. Усялякім гадам там проста рай. Калі казачны чорт угаварыў дурнога беларускага мужыка развязаць мех з гадамі, якіх Бог загадаў вартаваць, дык тое здарылася не на Палессі, а на Браслаўшчыне. Мірык ад раніцы да ночы тых гадаў лавіў, садзіў у скрынкі і ставіў на падваконне. Лета стаяла задушлівае, і я завёў сабе звычку адпачываць – чытаць і спаць пасярод дня. Чытаючы, я адчуў, як ражок падушкі нязручна ўпёрся мне ў шыю, я паправіў ражок… Толькі гэта быў шэршань-уцякач. Кінжальны боль працяў маю шыю навылёт, скура на твары зморшчылася, вушы распухлі, язык запоўніў увесь рот, вочы вырачыліся і перасталі міргаць. У гняўлівым шале я разбіў, патрушчыў, паламаў усю братаву калекцыю гадаў і жамярынаў. Дзень мы не размаўлялі, а ўвечары дамовіліся, што ўсё злоўленае ён будзе адразу ж умярцвяць. Забіраць жыццё ў гадаў Міраслаў навучыўся хутка і робіць гэта па-майстэрску. Карты Шмат якія зробленыя Міраславам адкрыцці і праекты прыпісваюцца мне. Грамадству, пэўна, так лягчэй; лепей трываць аднаго авантурыста, чымсьці двух. І яшчэ я вельмі люблю інтэрв’ю як літаратурны жанр, калі маеш справу з процьмаю самых ідыёцкіх пытанняў і спрабуеш, не выкідаючы іх, зрабіць чытэльны тэкст, ці разыграць сцэнку перад мікрафонам або камераю. Проста я больш публічны чалавек. Але вернемся да чыста Міраслававай ідэі выдаваць карты. Вядома, не геаграфічныя. Звычайна, карты выдаюць дзяржавы, на карты ў дзяржаваў манаполія, як і на большасць рэчаў звязаных з азартам. Каб гэта ведаць, трэба ў маладосці набыць пісталет, кінуць школу і на падпольнай кватэры гуляць у прэферанс на вялікія грошы. Зброя, у дадзеным выпадку, — доказ братавага практыцызму і ягонай неазартнасці. Руляй лёгка супакойваецца штучная істэрыка і астуджваецца азарт сквапных гульцоў. Спасцігнуўшы сакрэты картачных гульняў, братаў розум быў цалкам падрыхтаваны ў патрэбны момант, калі дзяржава СССР разбурылася, а Рэспубліка Беларусь не стала на ногі, сказаць: “Карты будзем друкаваць”. Ад ідэі да рэалізацыі шлях быў доўгі і няпросты. Асабліва мярзотна выглядалі два моманты. Замовы на паліграфічную прадукцыю не прымаліся без хабару. Пры дырэктарах існавалі хабараносцы. Колькі яны заносілі, а колькі пакідалі сабе, без пісталета не разбярэшся, але на той час зброі ў Мірыка не было. Другі брыдкі момант: фабрыка адмовілася складаць карты ў калоды. Пэўна, хабараносец шмат недадаў хабарніку-дырэктару, і мы атрымалі асобна “каралёў” і асобна “шасцёркі”. Нанятыя намі людзі больш за год складалі і прадавалі тыя, выдатна намалёваныя мастаком Чарыновічам, карты. Праект быў геніяльны, прыдумаць яго мог толькі брат. І галоўнае: у час, калі імперыя зла зруйнавалася, а новыя незалежныя дзяржавы толькі ўздымалі свае сцягі, ніякіх іншых картаў, акрамя нашых, на рынку проста не было. Скура Наколькі ў Мірыка цёмная, татава, скура, якая загарае за адзін сонечны дзень і ніколі не ведае ніякіх апёкаў, настолькі ж у мяне белая, мамава, скура, якая ўвесь час абгарае на сонцы. Але ні я, ні ён не любім ляжаць на сонцы. Валяцца каля мора ці рэчкі — не наш занятак. Ісці ўздоўж вялікай вады – гэта нашае, гэта любіў тата, люблю я, і любіць брат. Псеўданім Напачатку сваёй творчасці Мірык узяў за псеўданім прозвішча татавай маці – Шайбак, што ў перакладзе з цюрскіх моваў азначае “сад у квецені”. Пад Наваградкам, адкуль паходзіць род нашага бацькі, ёсць цэлае мястэчка Шайбакова, дзе жывуць нашчадкі тых ваяроў, што баранілі Вялікае Княства ад усходніх і заходніх захопнікаў. Шайбак – прозвішча крымска-татарскага хана. Гучны ў брата псеўданім. Але потым ён вярнуўся да подпісу Міраслаў Адамчык, чым вельмі ўсцешыў тату. Ніякіх уцямных тлумачэнняў гэтай змены я ад брата не чуў, бо не вельмі дапытваўся. Гэта яго асабістая справа. Тым больш, надыходзіў час, калі нашы подпісы на кнігах мяняліся ледзь не з кожнай новай публікацыяй, бо ў Расеі прозвішча Адамчык стала настолькі вядомым і настолькі неадназначным, што маскоўскія кнігагандляры папрасілі дзе толькі можна, яго зняць. Зрэшты, усе мастакі так ці інакш, раней ці пазней карыстаюцца псеўданімамі. Як мне, дык найлепшы ў брата быў подпіс — Міраслаў Шайбак. Што можа лепш цешыць пагляд, як сад у квецені? Хто не зразумеў прыгажосць кветкі, той не зразумеў жыцця… Ордэн Дзейнасць майго брата заслугоўвае ўзнагароды. Ну хоць бы за тое, што ён стварыў выдавецтва “Сучасны літаратар”, якое ў 2000 годзе ўжо было найбуйнейшым замежным выдавецтвам, якое працуе ў Расіі. На маскоўскім кніжным кірмашы выдавецтва атрымала дыплом і скульптуру – глінянага Івана Фёдарава, таго самага, што вучыўся ў нашага Пятра Мсціслаўца. За гэты дыплом у нас разы тры прасілі грошы: на падтрымку часопіса “Кніжны бізнэс”, на газету “Кніжны агляд”, якая разоў дзесяць аблівала брудам і нашае выдавецтва, і нашыя кнігі, і нашае прозвішча, на рэкламу таго ж кірмашу. Не далі. Мірык сказаў “не”. Ён сказаў “не”, а яны сказалі “так” і дыплом далі, каб прапанаваць ордэн “Георгіеўскі крыж” з уручэннем у Крамлі. Без уручэння – 2000 даляраў, з уручэннем – 5000 даляраў. Як пры дырэктарах фабрык былі хабараносцы, так і ў Крамлі яны ёсць. І, агульная дэталь: ты ніколі не даведаешся, ці дайшоў твой хабар да таго Крамля. З-за гэтай няпэўнасці брат адмовіўся ад “крыжа”. Не гатовы ён стаць “крыжаносцам”, хоць і заслужыў-зарабіў на “Святога Георгія”. 10 кіламетраў У дзяцінстве брат не хадзіў ні ў якія спартовыя секцыі, нават школьныя ўрокі фізкультуры ігнараваў, даставаў праз знаёмых даведкі, нібыта яму забаранілі фізічныя нагрузкі. Можна ўявіць, як фізрукі ненавідзяць такіх вучняў. Аднаго фізрука Мірык давёў да таго, што той прылюдна абазваў брата “мяшком з гаўном”. Скандал дайшоў да дырэктара школы і наіўнага выкладчыка, а ўсе школьныя фізрукі далікатна кажучы – наіўныя, перавялі працаваць у іншыя класы. Выглядала на тое, што спорт і брат ніколі не перакрыжуюцца. Ды не… У войску спатрэбілася сіла, каб муштраваць і ганяць маладых салдатаў, розуму было замала. Кулак у войску — такі самы аргумент, як і слова. Нават не так… Кулак, а не зброя, аснова войска. Мао памыляўся, уладу нараджае не стрэльба, а кулак. Зброя можа нарадзіць дзяржаву, дзяржаўную ўладу, але не здатная стварыць уладу ў чыстым – біялагічным выглядзе. Мірыкаў кулак прынёс і ўладу, і званне, і адпачынак за выдатную службу на мяжы сацыялістычных і капіталістычных лагераў. З войска брат прыехаў байцом. Колькі разоў мне нават даводзілася станавіцца паміж братавым кулаком і прадстаўнікамі прытручанай алкаголем і гнілавата-баязлівай дысідэнцка-савецкай інтэлігенцыі. Сіла чамусьці, не цанілася ў антысавецкіх багемных колах, усе спадзевы былі на творчасць і розум. Прынамсі, у Беларусі было так. Мірык паверыў у гэтую ілюзію і надоўга закінуў спорт. Толькі ўсё вяртаецца, калі ёсць куды вярнуцца. Усё бяжыць, калі ёсць воля бегчы. Мірык прабягае ў дзень 10 кіламетраў, гэта звычайна, а калі стаміўся ці прыхварэў – бяжыць 6. У яго трэнажор. Брат не любіць бегаць па вуліцы, дзе дурныя сабакі ўсё ж разумнейшыя за гаспадароў, бо разумеюць, што кулак нараджае ўладу. Брат бяжыць па трэнажорнай дарожцы, бо можа сабе дазволіць мець у кватэры спартовую залу. 11 слоў 1979 год нічым асаблівым у знішчэнні беларускай культуры не вылучаўся. Савецка-таталітарная сістэма, грунтуючыся на спадчыне Расейскай імперыі, вынішчала ўсё інакшроднае. Беларусы, хоць і лічыліся за сваякоў рускіх, падлягалі абязмоўліванню, абезкультурванню, русіфікаванню, што замянялася тэрмінам “саветызацыя ”, як цяпер вайна завецца “барацьбой з тэрарызмам”, а воін варожай дзяржавы – “тэрарыст”. Безудзельна глядзець на знікненне роднай культуры, ці яшчэ горш – апраўдваць такі гвалт брат, як і я з сябрамі, не мог. А што мы маглі? Маглі даць адзін адному слова, што пакуль жывем, датуль і мова наша і культура будуць жыць… Мова жыве ў сказе. Сказ — завершаная думка. Шмат слоў не трэба, каб выказаць ясную думку. 11 слоў дастаткова, каб збудаваць выразны сказ. Кожны паабяцаў штодня пісаць не меней за 11 беларускіх слоў. Каб замацаваць клятву, мы выбілі на руках татуіроўкі з лічбаю 11. Лічбы пісаліся па-стараславянску, гэта значыць складаліся з літараў і і цітлаў над імі. Хутка чвэрць стагоддзя міне, як мы пішам свае беларускія словы: хто ў артыкулах, хто ў сцэнарах, хто ў вершах, хто ў дзённіках. За гэты час беларуская культура і мова перажылі і росквіт пасля абвяшчэння дзяржаўнай незалежнасці, і заняпад пасля ганебнага рэферэндуму. Мярзотныя настроі выклікае яшчэ і бясконцая чарада ўцёкаў на эміграцыю беларускіх палітыкаў, літаратараў, мастакоў, журналістаў, студэнтаў… Іх почасту кволыя, адарваныя ад нашай рэчаіснасці артыкульчыкі не могуць выклікаць нат спачування. А ці патрэбны каму нашы 11 беларускіх слоў? Патрэбны. Мне дастаткова ведаць, што маё беларускае слова патрэбна брату. Скаціна Біць скаціну – вялікае майстэрства. Далёка не кожны зможа закалоць кабана, ці хоць бы папрысутнічаць пры гэтай падзеі. Брат б’е скаціну па-майстэрску. Навучыўся ён гэтаму мужчынскаму рамяству на бульбе. Студэнтаў ганялі выбіраць калгасную гародніну. Гатаваць яны мусілі сабе самі. На сотню дзевак на філалагічным факультэце, дзе вучыўся брат, было менш за дзесяць хлопцаў, адпаведна на мужчынскую работу – упраўляцца з коньмі і біць скаціну — выбар быў небагаты. Каб накарміць сто ратоў, штодня трэба было або цяля забіць, або падсвінка зарэзаць. І не толькі забіць, а і скуру злупіць і разабраць. Біццё скаціны – работа цяжкая, жывое-маладое паміраць не хоча, супраціўляецца, рвецца, трапечацца… Яшчэ Эзоп заўважыў вінаватасць жывёлы ў тым, што нам хочацца есці, асабліва пасля цяжкай працы на полі, якая зноў жа мусіць карміць іншых… Бясконцае харчаванне, бясконцы канвеер прыроды… За месяц брат так прапах жывёльнай смерцю, што вясковыя сабакі, толькі ўчуўшы яго, змаўкалі, падціскалі хвасты і хаваліся ў будкі. Размовы Ёсць шмат рэчаў пра якія магу пагаварыць толькі з братам. Пра падарожжы… Мы разам ездзілі ў Афрыку. Тата яшчэ спытаў, раскажыце пра пустэльню… Я спрабаваў апісаць словамі той жах, які выклікае бясконцая хвалістасць пяска пад цалкам пустым небам. Аповяды не ўражвалі. А ў размове з братам мне дастаткова сказаць: “Памятаеш Сахару?”, каб ён зразумеў. Мешаніна іклатых і кіпцюрастых рэптыліяў на кракадзілавай ферме, дзе смурод гніення ўвабраў у сябе ўсе найсмуродлівейшыя водары планеты, таксама можа ўспомніць толькі брат. Як толькі я магу зразумець, чаму ён вырашыў аб’ехаць Калізей на кані. Падарожжы – лірыка, грошы – кроў эканомікі нашай вялікай сям’і. Сур’ёзна пра капітал толькі з братам і гавару. Грошы – рэчыва цякучае, патрабуе штодзённага догляду, патрабуе новых формаў. Таму адной размовы ў дзень пра фінансы нам замала. А ёсць такія дні, калі мы зачыняемся і дзень навылёт гаворым толькі пра грошы. Сям’я, як і грошы, таксама аб’ект зменлівы і непрадказальны. Тут у нас погляды розняцца, але разуменне захоўваецца, у сям’і галоўнае — разуменне і дараванне недаравальных учынкаў. Таму нам лёгка, адносна лёгка, гаварыць пра нашыя недахопы і памылкі, ведаючы, што можна не толькі сказаць, а паверыць, што цябе пачуе хоць бы адзін чалавек. А яшчэ з братам магу пагаварыць пра мару. Не саромеючыся, сказаць пра самае патаемнае, якім бы прымітыўным і плыткім яно ні выглядала звонку, як тое скаканне на кані па Рыму, вакол вечнага Калізею. Чорная рука Больш гавораць пра расейскае п’янства і меней — пра зладзейства, хоць варта гэтыя заганы суседняга народу памяняць месцамі і паверыць Салтыкову-Шчадрыну, які на просьбу імператара ахарактарызаваць адным словам ягоны народ, сказаў “крадуць”, і не сказаў “п’юць”. У брата ўкралі п’есы. Прыехаў у Менск віхлясты круцель з часопіса “Піянер”, выпрасіў п’есы, ажно чатыры – “Чорная рука”, “Белая прасціна”, “Чырвоная пляма” і “Пацук-людажэр”, і з’ехаў… Не, ён не прапаў, ён даслаў ліст, у якім прапаноўваў перарабіць п’есы ў аповесць. У круцяля было вельмі літаратурнае прозвішча — Шаўчэнка. Не менш літаратурнае прозвішча было і ў таго аўтара, які ўсё ж зрабіў з п’есаў аповесць — Успенскі. Толькі, гэта не бацька расейскай педагогікі Успенскі, а той Успенскі, які прыдумаў Чабурашку і розную падобную дрэнь. Не скажу, што Мірык прыдумаў Чорную руку, нават пісаць літаратурныя творы на матыў дзіцячых фолк-гісторый пра гарадскія жахі ён пачаў з Клімковічам, зразумела, што не з аўтарам ажно двух гімнаў Беларусі, а Максімам Клімковічам, які стварыў першы новабеларускі дэтэктыў “Сцэнарый смерці”. Карацей, п’есы скралі і перарабілі ў аповесць. Што-небудзь давесці ў судзе немагчыма, ды што гэта за пісьменнік, калі ён у судзе адстойвае аўтарскія правы… Літаратар даводзіць сваю праўду творамі. Напісаныя у нашым выдавецтве аповесці пра чарапашак-ніндзя проста замачылі чабурашак на рынку. І калі пакрыўджаны Успенскі абураўся на тэлеэкране і заклікаў рускіх дзяцей не чытаць кнігі пра амерыканскіх чарапашак-ніндзя, брат толькі пасміхаўся, бо якія яны амерыканскія, калі яны — ніндзя, калі клічуць іх Леанарда, Мікеланджэла, Данатэла і Рафаэль, а напісалі пра іх у нашым менскім выдавецтве “Літаратура”. Выбар Выбіраючы паміж сябрам і братам, заўсёды выбіраю брата. Кот Калі нарадзіўся брат, да нас зайшоў мой найлепшы з тагачасных сяброў першакласнік Юра. Ён вельмі сур’ёзна агледзеў тады яшчэ безыменнага чалавека і сказаў: “Што такое брат? Вось у мяне ёсць кот Мурза, ён лепшы за твайго брата…” Юравы словы зняважылі мяне страшэнна. Які кот? Які Мурза? Я ледзь стрымаўся, каб не ўдарыць Юрку, але пашкадаваў брата будзіць. Братаў сон у тыя дні быў найкаштоўнейшым скарбам у нашай сям’і. Тую знявагу я не забыў, і таму не спачуваў Юру, калі ягоны Мурза здох. Кот заблыхасціў. Юраў бацька памыў яго дустам, знакамітым DDT. Кот аблізаў сябе і выпруціўся. А я, грэшны, радаваўся сябравай бядзе. Толькі тая брыдкая радасць не змыла крыўды. Дагэтуль я не дараваў з’едлівага “Што такое брат?”, недзе там, у самых глыбінях душы, не дараваў. Ёсць рэчы, якія проста не даруюцца ніколі. Падарункі Брат любіць рабіць падарункі. Больш скажу, ён робіць падарункі заўсёды завышанага кошту. Што б ні казалі, а выбіраючы падарунак, мы так ці інакш ацэньваем чалавека, якому збіраемся зрабіць прэзент. Чым большая розніца паміж коштам падарунка і ўласнымі магчымасцямі чалавека нешта сабе набыць, тым больш шанцаў яго прынізіць і зняважыць. Адна рэч — падарыць свайму супрацоўніку на юбілей траціну ягонага месячнага заробку. І зусім іншая — таму самаму супрацоўніку набыць кватэру ў крэдыт, калі памер крэдыту перавышае трохгадовы заробак. У першым выпадку супрацоўнік будзе вельмі ўдзячны і набудзе сабе спінінг і блёсны на шчупака. У другім варыянце ён абразіцца і паспрабуе ўсімі праўдамі і няпраўдамі ўцячы ад цябе. Ні пра якую ўдзячнасць ў выпадку з кватэраю спадзявацца не даводзіцца. Брат падарыў людзям пяць кватэраў. Не без майго ўдзелу тое рабілася, але ініцыятыва сыходзіла ад яго. На ўлазінах ён быў толькі ў адной кватэры з пяці. “Нічога страшнага, што твой учынак, твой падарунак не ацанілі цяпер, галоўнае твой жэст запомнілі, запомнілі назаўсёды. Нават і добра, што людзі не разумеюць значнасці твайго ўчынка і каштоўнасці падарунка. Чым надалей адкладаецца іх удзячнасць, тым лепей”. Каронка Бываюць рэчы, якія мяне ў паводзінах брата страшэнна раздражняюць. Да прыкладу, жалезная каронка на зубе. Служба ў войску прывучала абыякава ставіцца да ўласнага аблічча. З’явілася самурайская суіцыднасць у паводзінах. Ад кепскага харчавання на палігоне ў Мірыка пачалі развальвацца зубы. Ягоных роўных вялікіх зубоў яму было нешкада. І ў кароткім адпачынку, яго ледзь угаварылі паставіць на зубы металічныя часовыя каронкі. Маўляў, прыйдзеш з войска, памяняеш… Прыйшоў і яшчэ гадоў пяць бліскаў жалезнай усмешкаю. Паступова вярнулася стыльнасць аблічча: чаравікі, гарнітур, гальштук, роўная акантоўка валасоў, механічны гадзіннік, скураны пас… Нарэшце знікла і жалеза з усмешкі. Вядома, я мог пераканаць яго і раней зняць каронкі, але нашто раздражняць адзін аднаго па дробязных справах? Скандал Брат не любіць скандалаў. Хто іх любіць? Толькі бізнэс ёсць бізнэс, і надыходзіць момант, калі хочацца набыць пісталет і зняць праблему. Каб не набываць зброі, каб не выкарыстоўваць кулак, даводзіцца павышаць голас. Аднойчы брат так крычаў на людзей, вінных нам грошы, што свядомасць пакідала яго, а калі вярталася, даўжнікі, што імгненне таму стаялі зусім побач, былі ўжо за метры тры ад брата. Калі свядомасць вярнулася другі раз, даўжнікі былі далёка-далёка, у самым канцы даўжэзнага калідора. Дзіўна, але ўзброеная ахова тых людзей зусім не рэагавала на крык, пэўна яна была абучана прыпыняць фізічную, а не вербальную агрэсію. Брат крычаў пра куплёныя ордэны і званні акадэмікаў, пра гандаль міністэрскімі партфелямі і разбазарванне агульных сродкаў на непатрэбныя камандзіроўкі і ўтрыманне раздзьмутага штату супрацоўнікаў, пра абяцанкі-цацанкі і нетрыманне слова. Ён усё казаў слушна і лагічна, ён не лаяўся, не абражаў, не параўноўваў людзей з жывёламі… Ён браў крыкам, і ўзяў, бо пасля тэлефонных прабачэнняў, усе зрабілі выгляд, што ніхто ні на кога не крычаў. Важна, што брат умее крычаць да страты свядомасці. Драматургічнасць Гадоў дзесяць у менскім тэатры “Вольная сцэна” ідзе братава п’еса “Чорны квадрат”, кабарэ-дэтэктыў пра Казіка Малевіча і Віцебск 20-х гадоў рэвалюцыйнага ХХ стагоддзя. Каб у Менску былі вартыя павагі тэатры, брат пісаў бы п’есы. Павагі да беларускіх тэатраў у брата няма. Яму сорамна глядзець на свае спектаклі. Але жаданне ствараць драматургію ў кішэню не схаваеш. Адно тое гатэльнае перасяленне чаго вартае. Пачалося ўсё з таго, што наш аўтобус заглох у джунглях. З аднаго боку дарогі была вада, якая называлася Сіямскім морам і плаўна пераходзіла ў Індыйскі акіян, з другога боку — джунглі, варухлівая пыльна-зеленкаватая мешаніна з флоры і фаўны. Над аўтобусам вісела тайландскае сонца, якое стварала на дарозе саракаградусную гарачыню. Пакуль кіроўцы поркаліся ў маторы, мужчыны спраўлялі патрэбы перад аўтобусам, а жанчыны – за ім, брат прыдумаў п’есу. Трэба ўдакладніць, што людзі здатныя дабрацца з Менска да тайландскіх джунгляў, дзе ў той час дажываў свае апошнія дні крыважэрны сацыяліст Пол Пот, мелі ўсе характарыстыкі байцоў. Сутнасць п’есы – помста за пакуты ў джунглях. Ідэя – мы павінны пасяліцца ў гатэль, лепшы за той, што нам прапануюць. Калі аўтобус завёўся і прывёз нас у патайскі чатырохзоркавы гатэль, брат нібыта незнарок гучна кінуў падпальны сказ: “Я ж казаў, гатэль будзе найхеровейшы!” І пачалося… “Ды не будзем мы тут жыць!” — “Сметніца, а не гатэль!” — “Шукай нам нармальнае жытло…” Адказныя за рассяленне, сварыліся і рассялялі людзей шэсць гадзінаў… Я паспеў паплаваць у моры, паспаць і павячэраць, пакуль дайшла наша чарга перасяляцца. Нас прывезлі ў цудоўны шматпавярховы шкляны будынак з вялікім басейнам і фантанам у фае. Вакол басейна стаялі светлыя лакіраваныя сталы, на адным была засцелена газета, на якой стаяла бутэлька “Сталічнай” і ляжаў накроены хлеб з салам. Тры бандзюганы пілі гарэлку проста з рыльца. Ну няма ў Тайландзе чарак, няма, а піць гарэлку з рыльца ці з кубка — якая розніца. Убачыўшы нашага гіда-паляка, адзін з бандзюганаў узрадаваўся і сказаў: “Што, пшэк, усё дурыш рускага брата!” Тут і пачалася мая маленькая роля… “Паехалі назад!” — “Як назад, гэты гатэль лепшы…” – паспрабаваў спыніць мяне паляк. “Рускія тут. Рускія. Тут жыць нельга!” — “Разумею, рускія…” Па дарозе ў стары гатэль брат расказваў, як напіша п’есу пра скандал у гатэлі. Не напісаў… Зрэшты, напісаў, проста не запісаў яшчэ. Казкі Яшчэ з дзяцінства я не любіў казкі з харошым канцом. Звычайна там нейкі ўмоўна станоўчы герой забівае так званага адмоўнага. Каб сканчаць не забойствам, а вяселлем, станоўчы яшчэ забіраў у адмоўнага жонку-палонніцу, ну а розных там вядзьмарак-пляткарак раздзіралі на баране. Такія фіналы лічацца добрымі, а дрэнным можна назваць такі: “Бяжыць брат-забойца па лесе, а Поўня за ім бяжыць; бяжыць брат-забойца па полі, а Поўня за ім ляціць. І бачыць брат-забойца на Поўні ясны твар свайго забітага брата”. Так канчаецца беларускі казачны пераказ біблійнага сюжэта пра Каіна і Авеля. Менавіта яго я хацеў праілюстраваць у мастацкім інстытуце. Тэму мне не зацвердзілі. Можа, і правільна зрабілі, бо грамадству больш падабаюцца вяселлі, перамогі герояў над цмокамі і дабра над злом. Разважаць грэха братазабойства хто захоча? Я, бо лічу, што першародны грэх Бога перад чалавекам — гэта якраз правакаванне Каіна забіць Авеля. Чым Каінаў хлеб быў горшы за Авелява ягня? Бог паставіў Авеля над Каінам, Каін загневаўся і забіў брата. Брат забіў брата… Што можа быць горш? Нічога. Чаму ў словах пра брата Міраслава, я закрануў Поўню, з якой Авель глядзеў на Каіна? А таму, што я не хачу, каб нехта, ведаючы простую біблійную схему правакацыі, пасварыў нас, не хачу, нават, каб гэта быў сам Бог. напiсаў А 05.08.2003, 17:27 Частка чацвёртая Баба з дзедам Баба Камень Улюбёны сынам у дзедавай сям'і быў малодшы з трох братоў — Ян. Дзеля Яна дзед з бабай пасадзілі сад, дзеля яго пачалі будаваць дом у яблыневай засені. Калі зрабілі падмурак, суседзі напісалі скаргу, нібыта наш новы дом загародзіць ім сонца. Дзяржава ўзяла бок суседзяў, бо наша вёска апынулася ў спісе неперспектыўных. У такіх вёсках забаранялася будавацца. Каб скаргі не было, дык не прыехаў бы бульдозер і не пакрышыў бы падмурак. Прыпёрся, насмуродзіў сінім дымам і, зламаўшы плот, патрушчыў цэментовыя брусы. Бульдозер з'ехаў, а ўзрадаваная суседка на ўсю вуліцу ўсхваляла Бога і кляла нашых сваякоў да пятага калена. Баба Броня падняла з зямлі камень і патрапіла суседцы ў голаў. Тая змоўкла, павалілася на дарожны пыл і ляжала, пакуль не прыехалі міліцыянты. Баба Броня сказала, што суседка сама сабе разбіла галаву, каб нас абгаварыць, бо разбуранага падмурка ёй замала. Міліцыянты вырашылі правесці следчы эксперымент, бо сведкі меліся з абодвух бакоў. Асноўнае пытанне, на якое мусіў адказаць эксперымент: ці магла баба Броня дакінуць такі вялікі камень з таго месца, дзе стаяла, да таго месца, дзе павалілася суседка. Колькі разоў мянты ні спрабавалі дакінуць камень, ні разу не дакінулі. Пра тое, каб пацэліць у лоб і гаворкі не вялося. Гэтым разам улада стала на бок бабы Броні. Толькі радасці не было. Дзе ж ты парадуешся, калі твой плот, твой сад, твой падмурак пабурылі, а твой любы сын змушаны з'ехаць ад цябе назаўсёды. Казка пра дзедаву дачку Дзедава хата. Цёмна. Не сплю, варочаюся на льняной прасцінцы. "Валодзя, чаму не спіш?" — баба Броня гладзіць мяне па галаве. "Не спіцца…" — "Давай я табе казку раскажу. Слухай… Была ў дзеда дачка, і ў бабы — дачка. Купіў дзед бычка Трацячка. Выправіла баба дзедаву дачку пасвіць бычка і дала ёй пук верацён і пук кудзялёў, каб у полі дзедава дачка нітку ссукала, палатно саткала, выбеліла і дадому гатовае прынесла. Навязала дзедава дачка бычка Трацячка ў полі, а сама села побач і плача. "Чаго ты плачаш?" — пытаецца бычок у дзедавай дачкі. "Дала мне мачыха пук верацён і пук кудзялёў і загадала прынесці з поля гатовае палатно". "Не плач. Я ўсё зраблю". З'еў бычок Трацячок пук верацен і пук кудзяляў, а высраў скрутак белага палатна. На другі дзень баба дала дзедавай дачцы дзесяць пукоў верацён і дзесяць пукоў кудзяляў, а сваёй дачцы наказала пільнаваць. Высачыла тая, што не дзедава дачка палатно прадзе і беліць, а бычок высірае. На трэці дзень баба паслала ў поле сваю дачку пасвіць бычка Трацячка і дала ёй сто пукоў верацён і сто пукоў кудзялёў. Загадала бабіна дачка бычку Трацячку з'есці сто пукоў верацён і сто пукоў кудзялёў. З'еў бычок Трацячок сто пукоў верацён і сто пукоў кудзяляў і стаіць. Зазірнула бабіна дачка бычку Трацячку пад хвост, думала выйдзе з-пад хваста палатно. А бычок Трацячок абасраў бабіну дачку з галавы да ног. Прапала сто пукоў кудзялёў і сто пукоў верацён. Загадала баба дзеду зарэзаць бычка Трацячка. Пайшоў дзед нож вастрыць, каб зарэзаць бычка. А дзедава дачка пабегла да Трацячка, абняла яго за шыю і плача. "Не плач, дзедава дачка, а мяне паслухай… Калі зарэжуць мяне і скажуць табе панесці на рэчку і там памыць мае вантробы, ты знойдзеш у іх залатое зярнятка. Пасадзіш яго каля хаты. З залатога зярнятка вырасце залатая яблыня з залатымі яблыкамі, яны дапамогуць табе…" "Спі, заўтра дакажу, як залатое зярнятка дапамагло дзедавай дачцэ і звяло са свету бабіну дачку…" — "Не хачу спаць, хачу даслухаць, як залатое зярнятка звяло са свету бабіну дачку". — "Зарэзаў дзед бычка Трацячка. Панесла дзедава дачка на рэчку вантробы, памыла іх і знайшла залатое зярнятка. Пасадзіла дзедава дачка залатое зярнятка каля хаты. Вырасла з таго зярнятка залатая яблыня з залатымі яблыкамі. Ехаў царэвіч на белым кані. Убачыў залатыя яблыкі і захацеў пакаштаваць. Яблыня узняла свае галіны высока-высока. Не змог царэвіч дастаць ніводнага яблычка. Папрасіла дзедава дачка яблыню, каб тая нахіліла галінку. Пакаштаваў царэвіч залатое яблыка і закахаўся ў дзедаву дачку. Пасадзіў яе на каня і паскакалі яны ў палац жыць. Праз дзевяць месяцаў нарадзіўся ў іх сын Салівон. Запрасіў царэвіч на хрэсьбіны Салівона ўсіх сваякоў. Баба з дзедам прыйшлі і бабіну дачку прывялі. Пакуль госці гулялі, баба і бабіна дачка схапілі дзедаву дачку, прывязалі на шыю камень і ў рэчку ўкінулі. Расплакаўся Салівон, цыцкі захацеў. Пабеглі госці Салівонаву мамку шукаць, пачалі гукаць… Салівон плача, цыцку просіць! Салівон плача, цыцкі хоча! Пачула дзедава дачка, як плача яе сын Салівон, і адгукнулася… Я бягу-бягу падбягаю, камень грудзі мае прыціскае, раса вочы мае выядае…" "Баба? Як гэта раса вочы выядае?" — "Гэта не тая раса, што зранку на траве, а тая трава, што на дне рэчкі расце і, нібыта змеі зяленыя, па пяску сцеліцца…" — "Далей…" — "Пачулі госці голас дзедавай дачкі. Выцягнулі яе з рэчкі. Накарміла яна цыцкаю сына Салівона. А злую бабу і бабіну дочку царэвіч разадраў на баране! Спі!" І я спаў на белай ільняной прасцінцы. Казка пра лісічку На стале талерка з забеленай фасоляю. "Валодзя, бяры лыжку і еш," — баба Броня сядае побач і заглядае мне ў вочы. Набычваюся: "Не хачу". "Фасоля мякенькая, у печы пастаяла. Паглядзі на яе, нібыта цукеркі… Ты будзеш есці, а я казку раскажу. Еш і слухай… Жылі дзед і баба. Скончылася ў іх яда. Выправіла баба дзеда рыбу лавіць і наказала нікога на воз не садзіць. Запрог дзед каня і паехаў на рэчку. Налавіў рыбы цэлы мех і дахаты вяртаецца. Даганяе дзеда лісічка і просіць: "Дзед, падвязі мяне да леса". "Не падвязу, мне баба наказала нікога на воз не садзіць". "Усё, больш не буду, жывот забаліць". "Пабаліць і перастане. Еш і слухай… "Ты, дзед, нікога і не пасадзіш, калі адну маю лапку падвязеш. Можна я адну лапку на воз пакладу, замерзла ў мяне лапка". — "Ну кладзі сваю лапку". Паклала лісічка лапку на воз, крышку прабегла і далей просіцца: "Дзед, ты такі добры і паслухмяны, можна я другую лапку на воз пакладу?" — "Ат, кладзі і другую". Ну, дзе дзве лапкі лісічкіны леглі, там і чатыры апынуліся. Толькі хвост дзед не дазволіў класці на воз. І дарма не дазволіў, бо лісічка хвастом замятала ў снег рыбу, якую паціху выкідала з прадранага меха. Як выпатрашыла лісічка мех, дык падзякавала дзеду і шуснула ў лес, каб вярнуцца і паесці смачнай рыбы. Прыехаў дзед пад хату, а баба на падворку чакае: "Налавіў?" — "Ого, шмат налавіў!" — глянуў дзед на воз, а там пусты і дзіравы мех ляжыць. "Ты каго, дзед, падвозіў?" — "Нікога. Адну лапку лісічкі, надта ўжо прасілася". — "Ну і сядзі галодны, калі бабу сваю не паслухаў. Хай тваю рыбу лісічкі ядуць". Вось і ўсё. Бабу трэба слухаць і фосолю трэба есці. Пад'еў і бяжы гуляй, каб жывот не балеў". І я бег на рэчку да хлопцаў гуляць у вайну. Казка пра Васільку Дождж. "Баба Броня, я пагуляць пайду." — "Куды ты такім дажджом пойдзеш? У хаце пасядзі, а я казку раскажу… Быў у маці сынок, звалі Васілёк. Любіў Васілёк рыбу лавіць. Прывядзе яго маці на возера, пасадзіць у чаўнок і накажа: "Сынку Васільку, плыві і рыбу лаві, толькі да берагоў не падплывай, бо вядзьмарка схопіць цябе, панясе і з'есць. Толькі калі я цябе паклічу, ты да берага плыві". Так і павялося. Прыходзіла маці і клікала: "Сынку Васільку, плыві на беражок, дам табе піражок". Прыплываў чаўнок на беражок, і маці частавала сынка піражком ды вяла дахаты. Прачула вядзьмарка, што Васілёк рыбу на возеры ловіць. Прыйшла, схавалася за вярбу і гукае: "Сынку Васільку, плыві на беражок, дам табе піражок". А Васілёк адказвае: "Не паплыве мой чаўнок на беражок, бо ў маёй маці голас тоненькі, а ў цябе, вядзьмарка, — тоўсты". Пабегла вядзьмарка да каваля і папрасіла распляскаць ёй язык, каб голас патанчэў. Распляскаў каваль вядзьмарчын язык, і голас патанчэў. Прысунулася старая вядзьмарка на возера, схавалася за дрэва і кліча тоненькім голасам: "Сынку Васільку, плыві на беражок, дам табе піражок". Прыплыў чаўнок на беражок. Схапіла вядзьмарка Васілька, закінула на плечы і панесла, каб у лесе засмажыць і з'есці. Несла, несла, стамілася і сраць захацела…" — "Баба Броня, я таксама ў прыбіральню хачу." — "Схадзі, толькі дзедаў пінжак накінь, каб не змокнуць". Злётаў я ў прыбіральню і лёгкі вярнуўся. "Пасадзіла вядзьмарка Васільку н